↑جاذبههای خوزستان نويسنده:صداقت ، س. ناشر: سیصد و شصت درجه سال انتشار: 1397. شابک۹۷۸۶۰۰۸۳۲۰۸۱۴. کاراکتر line feed character در |عنوان= در موقعیت 18 (کمک)
این استان در سال ۱۳۸۳ و پس از تقسیم استان خراسان به سه استان (خراسان رضوی، خراسان شمالی، خراسان جنوبی) ایجاد شد. مساحت این استان ۲۸٬۴۳۴ کیلومتر مربع بوده که رتبه پانزدهم را در کشور دارد. جمعیت استان خراسان شمالی طبق سرشماری در سال ۱۳۹۵، برابر با ۸۶۳٬۰۹۲ نفر در قالب ۲۰۹۸۵۰ خانوار بوده است.[۳] گروههای قومی در این استان به ترتیب شامل، کردها، تاتها، ترکها و ترکمنها میشود. علاوه بر این قومیتها اقوام عرب، سیستانی، بلوچ و لر نیز در این استان سکونت دارند. وجود اقوام مختلف با فرهنگها و آداب و رسوم متفاوت سبب شده این استان به گنجینه فرهنگها شهرت یابد.[۴]بجنورد، شیروان و اسفراین به ترتیب پرجمعیتترین شهرستانهای استان خراسان شمالی به حساب میآیند.
بر اساس آخرین آمار، خراسان شمالی با نیم درصد تفاوت از میانگین سواد در کشور، چهارمین استان بیسواد کشور است.[۵] نرخ شهرنشینی برابر با ۴۸٫۳۶ درصد، نرخ بیکاری ۵٫۹ و نرخ مشارکت اقتصادی ۴۰٫۷ درصد بوده است.[۶]
آثار کشفشده در این استان نشان از قدمت تاریخی آن دارد. به عنوان مثال محوطه باستانی معروف به پهلوان و کوه حیدران جاجرم، قدمتی بیش از ۱۲ هزار سال دارند. قدیمیترین آثار باستانی پابرجای پیش از اسلام (بنای سنگی اسپاخو)، در غرب شهرستان مانه و سملقان در فاصله پنج کیلومتری شمال شاهراه آسیایی در روستای اسپاخو نیز دلیل دیگری بر صحت این ادعاست.
این استان، از نظر موقعیت جغرافیایی از شمال با کشور ترکمنستان (با ۲۸۱ کیلومتر مرز مشترک)، از شرق و جنوب با استان خراسان رضوی، از جنوب غربی با استان سمنان و از غرب با استان گلستان هممرز است.[۷]
استان خراسان شمالی دارای تنوع آب و هوایی است. به دلیل گسترش نواحی کوهستانی، آب و هوای آن اغلب معتدل کوهستانی است. قسمتهایی از جنوب استان به دلیل مجاورت با کویر مرکزی از آب و هوای بیابانی و نیمه بیابانی و قسمتهای مرتفع آن، از آب و هوای سرد کوهستانی برخوردار است.
میانگین دمای سالانه استان در یک دوره آماری ۳۰ ساله، ۳/۱۳ درجه سانتیگراد است. دی ماه با میانگین حداقل دمای ۵/۱ درجه سانتیگراد سردترین و تیرماه با میانگین حداکثر دمای ۷/۲۴ درجه سانتیگراد گرمترین ماه سال است. بر اساس آمار اداره کل هواشناسی استان، فاروج سردترین و جاجرم گرمترین شهرهای استان هستند.
تودهٔ هوای سرد سیبری: این توده هوا از اوایل پائیز تا اوایل بهار، آب و هوای استان را تحت تأثیر قرار میدهد. با ورود هوای سرد سیبری، دما به شدت کاهش مییابد و در صورت وجود رطوبت کافی، بارندگیها به صورت برف خواهد بود. اولین مسیر ورود این توده هوا به ایران، استان خراسان شمالی است.
تودهٔ هوای مرطوب غربی: این توده هوا از اوایل پائیز وارد استان شده و فعالیت آن تا اواسط خرداد ادامه دارد. اوج فعالیت این توده هوا در فصل زمستان است که عامل اصلی بارش در استان است.
تودهٔ هوای گرم و خشک: این توده هوا در فصل تابستان از سمت جنوب، آب و هوای استان را تحت تأثیر قرار داده و باعث خشکی هوا و افزایش دما میشود.
طبق جدول مزبور، در سال ۱۳۱۶ خورشیدی، فقط شهرستان بجنورد وجود داشت که به تدریج ۴ شهرستان از آن منفک شد و هر کدام شهرستان مستقلی شدند. (توجه: شهرستان اسفراین از شهرستان سبزوار و شهرستان فاروج و شیروان، از شهرستان قوچان جدا شده است)
ناهمواری ایران به دو قسمت سرزمینهای مرتفع و سرزمینهای پست و هموار تقسیم میشوند. استان خراسان شمالی به لحاظ جغرافیای طبیعی یک سرزمین کوهستانی ــ دشتی است که سهم هریک از نواحی کوهستانی و هموار و یکسان است. مرتفعترین نقطه استان، شاهجهان با ارتفاع ۳۰۵۱ متر از سطح دریا، در شمال شرقی اسفراین و جنوب غربی فاروج قرار دارد و پستترین نقطه آن، روستای تازهیاب در شهرستان مانه و سملقان است که ۴۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد.
کوههای کپه داغ: کوههای کپه داغ در بخش شمالی استان واقع شدهاند. از غرب به دریای خزر و از شرق به ارتفاعات هزار مسجد خراسان رضوی منتهی میشوند. این ارتفاعات در چین خوردگیهای آلپ ــ هیمالیا شکل گرفتهاند. این ارتفاعات جهت شمال غربی ــ جنوب شرقی دارند و از نظر زمینشناسی شبیه کوههای زاگرس هستند. از مهمترین ویژگیهای آنها میتوان به منابع غنی آب، سازندههای آهکی، فرسایش آبی و وجود پدیدههای کارستی اشاره نمود. مرتفعترین قلهٔ این رشته کوه، میسینو است.
کوههای آلاداغ: ارتفاعات آلادغ در قسمت میانی استان واقع شدهاند و ادامه کوههای البرز میباشند که همراه ارتفاعات بینالود در خراسان رضوی، رشته کوه آلاداغ ــ بینالود را تشکیل میدهند. این کوهها با جهت شرقی ــ غربی از سمت شمال به دشتهای بجنورد، سملقان، شیروان و فاروج و از سمت جنوب به دشتهای جاجرم، اسفراین و صفیآباد محدود میشوند. بلندترین قله آن شاه جهان است که ۳۰۵۱ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. از قلههای دیگر این رشته میتوان به سالوک بأ ا ارتفاع ۲۹۸۱ متر اشاره کرد که در جنوب شهر بجنورد قرار دارد. از ویژگیهای این ارتفاعات، رسوبی بودن اغلب سنگها، وجود گسلهای متعدد، جوان بودن چینخوردگیها و فرسایش آبی است.
دشتهای استان تحت تأثیر دو دسته عوامل ساختمانی و آبرفتی شکل گرفتهاند. ابتدا در اثر حرکات زمین ساختی چالههایی در این سرزمین شکل گرفته، سپس این چالهها توسط آبرفت رودها پر شده و دشتهای آبرفتی را شکل دادهاند. مانند دشت شیروان که توسط رسوبات رود اترک پوشیده شده است. برخی از دشتها به دلیل دور بودن از منابع آب حالت ساختمانی و تکتونیکی خود را حفظ کردهاند که دشت تکتونیکی نام دارند. دشتهای استان از نظر حاصلخیزی خاک یکسان نیستند. برخی مانند دشتهای فاروج، شیروان، بجنورد، مانه، سملقان و اسفراین حاصلخیزند و برخی از آنها مانند دشتهای گرمه، جاجرم و سنخواست حاصلخیز نیستند.
قره سو: این رود از دامنههای جنوبی آلاداغ در شهرستان اسفراین سرچشمه میگیرد. در جنوب اسفراین شاخههای دیگری وارد آن میشود. پس از عبور از شهرستان اسفراین وارد شهرستان جاجرم شده و در جنوب غربی جاجرم به رود کال شور خارتوران پیوسته و به کویر مرکزی میریزد. آب این رود در نواحی کوهستانی کیفیت مطلوبی دارد. اما پس از عبور از سازندهای آهکی، گچی و نمکی در جنوب اسفراین و سنخواست به دلیل شوری بیش از حد، برای مصارف کشاورزی و شرب نامناسب میشود.
جنگلهای استان با وسعتی حدود ۴۰۷۹۱۵ هکتار، ۲۲/۲۰ درصد از پوشش گیاهی استان را به خود اختصاص میدهند. مساحت جنگلهای استان تقریباً ۳/۳ درصد از کل مساحت جنگلهای کشور را شامل میشود. این جنگلها عمدتاً از نوع غیرتجاری بوده و به دلیل نقش محافظت از خاک اهمیت ویژهای دارند. طبق طبقهبندیهای علمی جنگلهای استان در ردیف جنگلهای ایران ــ توران و ناحیه رویشی هیرکانی قرار میگیرند. در مقایسه با گونههای ایران ــ تورانی، مساحت جنگلهای هیرکانی در استان کم و به صورت نوار باریکی در جنوب و جنوب غربی شهرستان مانه و سملقان قابل مشاهده است. از نظر میزان تراکم گونههای گیاهی، از کل جنگلهای استان، در حدود۱۸۰۹۰ هکتار را جنگلهای انبوه، ۱۱۴۵۹۷ هکتار را جنگلهای نیمه انبوه و در حدود ۲۷۵۹۱۸ هکتار را جنگلهای تنک تشکیل میدهند.
استان خراسان شمالی به دلیل تنوع زیستمحیطی، مقام ممتازی در بین استانهای کشور دارد. به همین منظور سازمان محیط زیست اقدام به تأسیس چندین پارک ملی، منطقه حفاظتشده و پناهگاه حیات وحش در این استان نموده است.
اقوام ساکن در استان خراسان شمالی شامل کردهای کرمانج، ترکمنها، تاتها و ترکهای خراسان میباشند.[۸]زبان کردی کرمانجی در خراسان شمالی زبان رایجی هست ولی چون خراسان شمالی از اقوام مختلفی هستند در سطح شهرها زبان فارسی استفاده میشود.[۸] بهطور کل کردهای کرمانج ۴۶ درصد ترکیب جمعیت استان را تشکیل میدهند. فارسیزبانها ۲۷٫۸ درصد، ترکهای خراسانی ۲۰ درصد و ترکمنها ۳ درصد و اقوام خاوری، عرب، سیستانی، بلوچ و لر نیز در این استان سکونت دارند.[۸][۹][۱۰] تاتها بومیان این استان هستند.[۱۱]تاتزبانان در محلاتی از شهر بجنورد،[۱۲] در شهر سنخواست و پیرامون، شوقان و غیره رواج دارد.[۱۳] همچنین مردم روستاهای روئین، ارکان، کسرق، بیدواز، نیشکیش، گنجدان، کوران و قلعهنو در شهرستان اسفراین، ۱۴ درصد مردم شهر اسفراین، مردم روستاهای گیفان، طبر، محمدآباد در شهرستان بجنورد، و روستاهای مهرآباد، برزلآباد، حصار سهیکآب، فیضآباد، اسلامآباد، امانآباد، کارخانه قند، منصوران، امامزاده مشهد طرقی بالا و پایین و گلیان و برزلی و ورک در شهرستان شیروان.[۱۱][۱۴][۱۵][۱۶]در زمان شاهاسماعیل و شاهعباس صفوی گروهی از مردم کرمانج (شاخهای از کردها) از غرب ایران (شرق ترکیه) و برخی از ترکزبانهای آذربایجان نیز به خراسان شمالی کوچانده شدند.[۱۱][۱۷]
استان خراسان شمالی یکی از متنوعترین سرزمینهای امروزی ایران است که تا حد زیادی نمایانگر ساختار قومی ایران است. اکثر مردم خراسان شمالی مسلمان شیعه هستند که غالباً کردهای خراسانی، فارسیزبانان، ترکهای خراسانی و غیره هستند، اگرچه اقلیت کوچکی از اهل سنت نیز وجود دارند که عموماً ترکمن هستند.[۱۹][۲۰]
خراسان شمالی از نظر ناهمواریها به دو قسمت: الف) نواحی کوهستانی ب) پست و هموار تقسیم میشود.
مرتفعترین نقطهٔ آن قلهٔ شاهجهان در رشتهکوههای آلاداغ ۳٬۰۵۱ متر و پستترین نقطهٔ آن در روستای تازهیاب در قسمت خروجی رودخانهٔ اترک با ارتفاع ۴۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد. ارتفاع متوسط استان ۱٬۳۲۶ متر از سطح دریا است.
کوههای استان از نظر زمینشناسی حاصل آخرین حرکات کوهزایی دوران سوم و از کوههای جوان میباشند. این کوهها به دو بخش عمده: ۱-رشته کوه کپهداغ ۲-رشتهکوه آلاداغ تقسیم میشوند.
رشتهکوه کپه داغ: این رشتهکوه در شمال استان واقع شده و بهوسیلهٔ گسل عشقآباد (گسل کپهداغ) از دشتهای پست ترکمنستان و به وسیلهٔ رودخانهٔ اترک و دشتهای مانه و سملقان، بجنورد، شیروان، فاروج از رشتهکوه جنوبی آلاداغ جدا میشود.
این ارتفاعات شباهت زیادی از نظر ساختار زمینشناسی با زاگرس دارند و وجود گسلهای متعدد ساختار رسوبی، نامتقارن بودن چینها، فقدان فعالیتهای آتشفشانی و وجود سنگهای دارای درز و شکاف آن شرایط مساعدی برای ذخایر آب زیرزمینی و منابع نفت و گاز ایجاد مینماید.
رشتهکوه آلاداغ: این ارتفاعات توسط دشتهای مانه و سملقان، بجنورد، شیروان، فاروج، از رشتهکوه کپهداغ جدا شده است. آلاداغ در غربیترین منطقه در حوالی جاجرم بهوسیلهٔ یکسری کوههای کم ارتفاع به رشتهٔ کوهستانی شاه کوه البرز میپیوندد. جبههٔ شمالی آلاداغ با یکسری پرتگاههای گسلی به رود اترک و جبههٔ جنوبی آن از طریق گسلهایی با دشت جاجرم ارتباط پیدا کرده است.[۷]
مجتمع پتروشیمی، کارخانهٔ سیمان و کارخانههای پلاستیک بجنورد، و کارخانهٔ آرد و شرکت آذین فورج. کارخانهٔ تولید انواع لوله و پروفیل فلزی بجنورد، کارخانهٔ ساخت و تولید دستگاههای جوش القائی و کورهٔ القایی بجنورد،
مجتمع فولاداسفراین، کارخانهٔ لولهگستر اسفراین،
کارخانهٔ آلومینای جاجرم،
نیروگاه برق، کارخانه قند و کارخانه الیاف شیروان،
کارخانهٔ فراوردههای گوشتی شهراد فاروج، کارخانهٔ کشت و صنعت خرم فاروج، کارخانجات خوراک دام، صنایع کشمش و زعفران فاروج،
کارخانههای متعدد پنبه پاک کنی، صنایع غذایی، کشاورزی، ساختمانی، کارخانهٔ لبنیات مهر شیر درق و… از صنایع برجستهٔ این استان بهشمار میروند.
براساس نتایج سرشماری کارگاههای صنعتی ۱۳۸۱ کشور، خراسان شمالی دارای ۳٬۶۰۰ کارگاه صنعتی با ۱۲٬۵۴۵ شاغل است که دارای ۸۷۳٬۶۱۰ میلیون ریال ارزش افزوده است. تعداد ۱۰۷ واحد صنعتی با ۱۰ نفر کارکن و بیشتر در سطح استان فعال است.
در حال حاضر ۳۰ معدن فعال از جمله معادن اکسیدآلومینیوم، کلسیت، بنتونیت، باریت، ماسهٔ سیلیسی، سنگهای تزئینی و … در سطح استان بهرهبرداری میشود و به عبارتی ۰٫۸۹٪ معادن فعال کشور، در این استان واقع است.
در سال تحصیلی ۸۳–۸۲ شمار کل دانشآموزان مقاطع مختلف تحصیلی در سطح استان ۱۷۴٬۳۳۳ نفر بوده است؛ که از این تعداد ۴۶٫۸٪ در مقطع ابتدایی و ۲۷٪ در مقطع راهنمایی و ۱۵٫۹٪ در مقطع متوسطه و ۶٫۷٪ در مقطع متوسطه رشتههای فنی و حرفهای مشغول تحصیل هستند.
شاخص تراکم دانشآموز در کلاس در دو مقطع ابتدایی و راهنمایی وضعیت مطلوبتری را از میانگین کشور نشان میدهد اما در مقطع متوسطه در مقابل متوسط ۲۵/۵ نفر در کلاس، وضعیت در استان ۲۷ نفر است.
دانشگاه بجنورد به عنوان بزرگترین مجتمع دانشگاهی در استان خراسان شمالی در سال ۱۳۸۴ تأسیس شده است و در حال حاضر در رشتههای متعدد مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد دانشجو میپذیرد. همچنین، مرکز مشاوره و خدمات روانشناختی این دانشگاه که در سال ۱۳۸۶ تأسیس شده است در حال حاضر از مراکز مهم خدمات روانشناختی این استان است.
دانشکده کشاورزی شیروان اولین واحد دانشگاه دولتی در استان خراسان شمالی از سال ۱۳۶۲ زیر نظر دانشگاه فردوسی مشهد مشغول فعالیت آموزشی و پژوهشی است.
پارک باباامان، آبگرم ایوب پیغمبر، پارک بش قارداش، روستای پیغو، کمپ گلستان، آبشار حمید، دره بازخانه، دره فیروزه، دره مهنان و آب گرم قراجه روستای پلکانی اسفیدان باغ ملا محمد در توابع روستای باغچق، آینه خانه و عمارت مفخم، کوشک علیآباد، حسینه جاجرمی، کاروانسرای سبزه میدان، حمام عسگری
شهر چنارانشهر شهری گردشگر پسند و سرسبز دارای منابع بکر طبیعی و چشمه سارهای پرآب و همچنین درختان گردو درختان میوه هلو و… است. وجود درخت چنار در بالای چشمه سار این شهر که به عهد قاچاریه میرسد به مراجعه کنند گان این شهر افزوده است.
حمام تاریخی پیرشهید، مناطق حفاظت شده ییلاقی گلیل و سرانی، دریاچه سد بارزو، غارهای دستکند هنامه، روستاهای پلکانی و بکر زوارم و گلیان، اوغاز، تفتازان، بوانلو، حصارپهلوانلو، برزلی، گرماب، بلغان، باداملق، کوهستان پارک شیرکوه، چهارطاقی تیموری شیروان، تپه ارگ باستانی شیروان، روستاهای هدف گردشگری قلعه زو، اسطرخی، آبشار زیبایی اسطرخی
حمام فاروج، اقامتگاه بوم گردشگری مردکانلو، حمام روستای استاد، دره خسروی، قله شاه جهان، آرامگاه بابا و بی بی، امامزاده اولیا استاد، برج مفرنقاه، تپه طویل، برج استاد، درخت ۵۰۰ ساله اسفجیر، گلورتپه و کول تپه، امام زاده عبدالله رحمان خرق، امام مرشد، غار تاریخی تبریان، سد چری، تپه چکی، تپه خیرآباد، تپه خلق آباد
مسجد جامع جاجرم، نارین قلعهٔ جاجرم، کوشک جاجرم، سردابهٔ جاجرم، ارگ کاظم خان جاجرم، قلعهٔ خان جاجرم، بقعهٔ مبارکهٔ خواجه علی بن مهزیار جاجرم، کوه بابای جاجرم، تنگهٔ جاجرم، تپهٔ پهلوان جاجرم، تپهٔ حیدران جاجرم رباط قلی حمام جاجرم، پول چوبی ابریشم، قلعه جلال الدین
رباط عشق، روستا دشت، رباط قره بیل، مسجد جامع درق، امامزاده فضل بن علی درق، امامزادگان ابراهیم و محمد درق، قلعه قدیمی دهی درق، قلعه قدیمی نارنج قلعه درق، غار کفترک درق، بند تاریخی مهار (معار) درق، آب انبارهای قدیمی راههای قدیمی (مسیر درق – شاهرود)، یادبود و گلزار شهدای شهر درق، قلعه خداوردی درق، نظرگاه امام علی گرمه، شهر باستانی ده هزار ساله راونیز، غار برقیستان، امامزاده باباقدرت، روستای تاریخی آردین، روستای تاریخی پرثوادر کنار روستای گسگ، امامزاده حمزه دهنه شیرین، تپه قلعه کهنه کند.
↑شمارهٔ کتابشناسی ملی:۲۸۷۹۷۳۹ طرح بررسی و سنجش شاخصهای فرهنگ عمومی کشور (شاخصهای غیرثبتی){گزارش}:استان خراسان شمالی/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبرهٔ پارس -شابک:۲–۴۷–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۳۰۲ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
↑شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۹۷۳۹ طرح بررسی و سنجش شاخصهای فرهنگ عمومی کشور (شاخصهای غیرثبتی){گزارش}:استان خراسان شمالی/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۲-۴۷-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۳۰۲ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی).
↑Surveying and measurement plan of indicators of public culture of the country: North Khorasan Province, publication 2012 (National Bibliography Number: 2879739) Retrieved 10 December 2017
استان چهارمحال و بختیاری یکی از استانهای مرکزی کشور به مرکزیت، شهرکرد است.[۳]
این استان با گسترهای برابر با ۱۶٬۴۲۱ کیلومتر مربّع، بیست و دومین استان کشور از نظر پهناوری میباشد.[۴]استان چهارمحال و بختیاری از جمله بخشهای کوهستانی فلات مرکزی ایران محسوب میشود و در ۳۱ درجه و ۹ دقیقه تا ۳۲ درجه و ۳۸ دقیقه عرض شمالی و ۴۹ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۲۶ دقیقه طول شرقی گرینویچ قرار دارد. این استان از شمال و مشرق به استان اصفهان، از مغرب به استان خوزستان، از جنوب به استان کهگیلویه و بویراحمد و از سوی شمال غربی به استان لرستان محدود میشود.[۵] حدود ۷۵ درصد جمعیت استان به گویش بختیاری، ۱۵ درصد به زبان فارسی و ۱۰ درصد هم به زبان ترکی قشقایی یا همان ترکی چهارمحالی سخن میکنند.[۶]
شهرکرد با ۲۰۶۶ متر ارتفاع از سطح دریا، بلندترین مرکز استان در ایران است.[۷] میانگین ارتفاع در استان چهارمحال و بختیاری حدود ۲۱۵۳ متر است و به همین خاطر استان چهارمحال و بختیاری را بام ایران میدانند.[۸]
بر پایه آخرین بخشبندی سیاسی کشور، استان چهار محال و بختیاری دارای ۱۲ شهرستان، ۴۳ شهر، ۲۸ بخش و ۵۱ دهستان است. شهرستانهای این استان عبارتند از: شهرکرد، بروجن، فارسان، لردگان، اردل، کوهرنگ، کیار، بن، سامان، خانمیرزا، فلارد و فرخشهر.
منطقه چهارمحال همواره از بلوکات اصفهان بهشمار میرفته[۹]؛ مسعود میرزا ظل السلطان، در دو سفر پی در پی خود به چهارمحال، آن را بلوکی سرد، بسیار آباد، پر نعمت و پرجمعیت، با چراگاههای سبز و خرم و چمنهای زیاد و آب فراوان وصف کرده و افزوده چهارمحال مشهور به هند کوچک است و بهترین بلوک اصفهان پس از لنجان میباشد.[۱۰] تقریباً در اوسط سلطنت ناصری آنگاه که قوای سلطنت رو به ضعف و سلطنت قاجاریه به طرف اضمحلال روان گردید از جمله ممالکی که از ایران منتزع گردید چهارمحال اصفهان بود. بعد از گذشت چهل سال و با ظهور پهلوی و تقدیم دویست کشته، چهارمحال به ایران اتصال پیدا کرد. ولی سلاطین متنبه نشده و تا مدتها به دسایس و حِیَل مانع اجرای قوانین مملکتی شده و هر مالیاتی که در مرکز لغو میشد از قبیل باج راه و گلهداری و غیره سه چهار برابر دریافت میکردند.[۹] چهارمحال و بختیاری تا پیش از سال ۱۳۳۲ خورشیدی در قالب شهرستان شهرکرد و بختیاری از شهرستانهای استان اصفهان بهشمار میآمد. در این سال، شهرستان شهرکرد از استان اصفهان جدا و به عنوان فرمانداری مستقل بختیاری و چهارمحال در تقسیمات سیاسی کشور قرار گرفت. در دههٔ ۳۰ با تغییر رویکردهای حکومت در سال ۱۳۳۷ شمسی فرمانداری مستقل بختیاری و چهارمحال به فرمانداری کل ارتقاء مییابد و در گسترهٔ آن فرمانداریهای تازه بروجن و نیز بخشهای نو شوراب و گندمان ایجاد میگردند. در مصوبه سال ۱۳۵۲ هیئت وزیران، فرمانداری کل چهارمحال و بختیاری به استانداری چهارمحال و بختیاری ارتقاء یافت.[۱۱]
هفشجان مرکز پیشین چهارمحال تا پایان عصر صفوی، کیان مرکز چهارمحال در دوره افشاریه، چالشتر مرکز چهارمحال در دوره زندیه و در میانه قاجاریه و شهرکرد یا دهکرد پیشین مرکز استان از دوره پهلوی و بهطور رسمی از سال ۱۳۵۲ مرکز استان بختیاری و چهارمحال میباشد. منطقه بختیاری استان چهارمحال و بختیاری نیز در واقع بخش گرمسیری ایل بختیاری است که بیشتر کوچ رو هستند.[۱۲]
تقسیمبندی استان چهارمحال و بختیاری به دو منطقه چهارمحال و منطقه بختیاری، این تقسیم بار قومیتی ندارد و بر مبنای سرزمین است.
تغییر نام استان
برخی از مردم استان و مسئولان استانی و کشوری معتقد به تغییر نام این استان هستند. دلیل اصلی این گروه طولانی بودن نام استان است. طولانی بودن نام استان سبب حذف یکی از بخشهای نام استان میشود، گاه چهار محال خوانده میشود و گاه بختیاری و در هر صورت باعث میشود که مقصود اصلی از آن بهدست نیاید. در برخی موارد هم در نامه نگاریها نام کوتاه شده چ و ب به کار میبرند که چوب خوانده میشود. برخی دیگر بر این باور اند که نام استان باعث ایجاد شکاف بین مردم استان میشود و با وجود کوچکی استان، آن را به دو بخش تقسیم میکند. این توده معتقدند هویت یک استان باید همانند هویت یک کشور از همبستگی کامل برخوردار باشد و مردم آن بر پایه نژاد بخشبندی نشوند.[۱۳]
تغییر نام استان به دلیل نگرانی از واکنش بختیاریها استان هنوز عملی نشده است.[۱۳]
جمعیت این استان در سال۱۳۹۰، ۸۹۵۲۶۳ نفر گزارش شده است.
اقوام
نظرسنجی سال ۱۳۸۹
طی پژوهشی که به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۸۹ انجام شد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونهگیری شد در این استان به قرار زیر بود:
مردم استان به ترتیب جمعیت به لری بختیاری و زبان فارسی و ترکی قشقایی سخن میگویند. در اکثریت شهرستانهای این استان گویش بختیاری رایج است که این شهرستانها عبارتند از: اردل، کوهرنگ، فارسان، لردگان، کیار، فلارد و خانمیرزا. بهطور خاص مردم شهرهای شهرکرد، هفشجان، بروجن و فرخشهر به زبان فارسی صحبت میکنند که لهجههای دهکردی، هوشگانی، اورجنی و قهفرخی مخصوص شهروندان این مناطق میباشد که از ریشه فارسی پهلوی است و در آن لغات ترکی و عربی زیادی وجود ندارد. ترکهای چهارمحال نیز بیش از ۱۰ درصد جمعیت ساکنان استان را شامل میشود که به زبان قشقایی سخن میکنند و بهطور خاص مردم شهرهای شهرکیان، بلداجی، سامان، بن، فرادنبه، جونقان، سفیددشت، طاقانک، سودجان، هوره، نقنه و یانچشمه به زبان ترکی قشقایی صحبت میکنند.[۱۶][۱۷] بر پایه تحقیقات پروفسور گرهارد دوئرفر، گویشهای ترکی رایج در چهارمحال در گروه زبانی اوغوزی میانه و جنوبی قراردارد، همچنین زبان ترکی رایج در فرادنبه و شهرکیان، از بکرترین لهجههای زبان ترکی در ایران میباشد.
دانشنامه ایرانیکا در مقاله زبان لری زبان مردم این استان را از نظر جغرافیایی نیمی فارسی و نیمی لری معرفی میکند.[۱۸] وبگاه میراث فرهنگی و گردشگری استان چهارمحال و بختیاری زبان لری بختیاری را به عنوان زبان عمومی در این استان معرفی میکند.[۱۹]دانشنامه جهان اسلام گویش مردم این استان را فارسی با گویش بختیاری معرفی میکند.[۲۰] در برخی شهرستانهای این استان مانند شهرکرد و بروجن لری جای خود را به فارسی داده است.[۱۹] برخی منابع نیز گویش ساکنان این استان را فارسی، ترکی قشقائی و گویش بختیاری معرفی میکنند.[۲۱]
ارامنه: نواحی شرقی استان چهار محال و بختیاری شامل شهرستانهای شهرکرد و بروجن از دیرباز سکونت گاه گروههایی از ارامنه بوده است. هر چند در دهههای اخیر تعداد بسیاری از ارامنه چهارمحال و بختیاری به اصفهان مهاجرت کردند. مناطقارامنهنشین چهارمحال عبارت بودند از: شهرکیان (گرجستانیها در محله گرجیان و ارمنیها در محله احمدآباد)، تشنیز، وستگان، گیشنیزجان، احمدآباد، قلعه کشیش، لیواسیان، ده ارمنی، سیرک و غیره.[۲۲]
در جدول زیر نام شهرهای مختلف استان و زبان گفتاری مردم آن مشخص شده است.[۲۳]
تپه باستانی اسکندری هفشجان اولین و بزرگترین اثر تاریخی ملی استان چهارمحال و بختیاری
منطقه چهارمحال دارای پیشینهای کهن است. براساس سفالینهها و ابزارهای سنگی ابتدایی کشف شده بروی تپههای باستانی و آثار کهن تاریخی شهر هفشجان، قدمت این استان به هزاره هفتم قبل از میلاد بر میگردد و بیانگر پیشینه ۹۰۰۰ ساله چهارمحال و بختیاری است.
با شروع دوره مس و سنگ یعنی ۵ تا ۷ هزار سال پیش عملاً انسانهای ساکن در منطقه چهارمحال مشغول به کار کشاورزی گردیده و به تولید مواد غذایی پرداختند. از ۵۰۰۰ سال قبل چون دیگر مناطق، دوران نگارش یا دوران تاریخی آغاز میشود. در این رابطه کشف نمونههای سفال لب واریخته ارتباط این منطقه را با مناطق خوزستان و بینالنهرین و آغاز نگارش در استان را مورد تأیید قرار میدهد.[۳۰]
در یک سند از اوایل دوره پهلوی (۱۳۰۵) میخوانیم:[۹]
” این مملکت در اول برخلاف تمام ممالک عالم و این اصل مسلم که دو پادشاه در اقلیمی نگنجند دارای دو پادشاه بود یکی ایلخانی و دیگری حاج ایلخانی و لر. به تدریج اولاد و احفاد این دو پادشاه، زن و مرد در این مملکت کوچک به سلطنت رسیده هر یک در یک ده یا دو سه ده سلطنت مطلقه پیدا کردند و در اواخر عده پادشاهان در این مملکت کوچک صدو پنجاه بلکه دویست نفر رسید. هر پادشاه در قلمرو سلطنت خود که یک دهد یا دو ده یا نصف ده بیش نیست یک قصر سلطنتی دارد که بیاغراق با بهترین قصور طهران بلکه پاریس برابری میکند.”
بختیاری
سرزمین کنونی بختیاری هزاران سال است که سکونتگاه گروههای مختلف انسانی میباشد. منابع و امکانات طبیعی از قبیلِ آب، جنگل، مراتع، بارندگی مناسب، آبگیرهای فراوان و درّههای مستعد برای کشاورزی، این سرزمین را به یکی از بهترین زیستگاهها و محل تجمع و سکونت گروههای انسانی در گذشته تبدیل نموده بود. افزون بر این امکانات، در بلندیهای زاگرس و دامنههای آن، محیط مناسبی برای رویش نباتات علوفهای و گونههای مختلف حیوانات فراهم کرده بود. سرزمین بختیاری در غرب منطقه چهارمحال قرار دارد. بختیاری جزء ای از لرستان محسوب میشود و آن را لر بزرگ مینامیدند.
لُرستان به معنی سکونتگاه مردم لر[۳۱][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵] واژهای است که به سرزمینهای لرنشین اطلاق میگردد و به معنای گستره جغرافیایی است که مردم لر در آن سکونت دارند. حدود لرستان از برخی مناطق دشتهای شرقی عراق آغاز و تا غرب و جنوب غرب ایران گسترده است. حدود سرزمین لرستان در طول دوران دچار دگرگونی شده است.[۳۱][۳۲][۳۳] گستره نام لرستان پیش از حکومت صفویان، سکونتگاه لرهای بختیاری، لرهای کهگیلویه و لرهای بویراحمدی را هم شامل میشد. اما پس از حکومت صفویان سکونتگاه لرهای بختیاری را منطقه بختیاری نامگذاری کردند و جغرافیای نام لرستان به حدود استان لرستان و ایلام کنونی محدود شد.[۳۱]
در نمودار زیر تقسیمات لرستان از ۳۰۰ هجری قمری تاکنون آورده شده است.[۳۶]
استان چهارمحال و بختیاری به سبب موقعیت جغرافیایی ویژه و در اختیار داشتن منابع آبی غنی یکی از مساعدترین مناطق برای کشت، پرورش و تولید بادام در کشور ایران است.[۳۷] استان چهار محال و بختیاری با تولید بیش از ۲۰ درصد از مجموع محصول بادام کشور، رتبه اول تولید بادام در ایران را به خود اختصاص داده است.[۳۸] بیشتر باغهای بادام این استان در شهرستان سامان قرار دارند. بادام محب (پوست کاغذی) و مامایی مهمترین تولیدات شهرستان سامان میباشد که عمدتاً به کشور هند صادر میشود و یکی از مهمترین منابع ارز آوری استان میباشد.
صنعت
از مهمترین کارخانههای صنعتی استان میتوان به کارخانههای زیر اشاره کرد:
کارخانه سیمان شهرکرد در قلب زاگرس مرکزی در استان چهار محال و بختیاری و در ۳۵ کیلومتری شهرکرد در سال ۱۳۸۷ به بهرهبرداری رسید. این واحد تولیدی با دسترسی به معادن بسیار غنی، شرایط منحصر بفردی را در بین تولیدکنندگان داخلی به خود اختصاص داده و با اتکاء به تجارب ارزشمند مدیران، مهندسین و کارکنان و بهکارگیری پیشرفتهترین تکنولوژی و ماشین آلات مدرن قادر به تولید انواع سیمانهای ۴۲۵–۱، ۵۲۵–۱، تیپ II و تیپ V با مقاومتهای بسیار بالا گردیده است. در سال ۱۳۹۲، کارخانه سیمان شهرکرد برای دومین سال متوالی مقام نخست تولید سیمان کشور را کسب کرد.[۴۱]
کارخانه مالتسازی هفشجان
کارخانه بِه مالت هفشجان باعنوان اولین و تنها کارخانه مالتسازی ایران و خاورمیانه در شهرک صنعتی هفشجان قرار دارد. نخستین کارخانه مالتسازی صنعتی کشور با ۳۰ میلیارد ریال سرمایهگذاری بخش خصوصی و شبکه بانکی در سال ۱۳۸۹ توسط مهندس رستمی در شهر هفشجان به بهرهبرداری رسید.
به مالت، بزرگترین و پیشرفتهترین واحد تولیدکنندهٔ جو جوانه زده (مالت)، گندم جوانه زده، فراوردههای آن و آرد جو در خاورمیانه است. «به مالت» به صورت تخصصی بر روی این دانههای جوانه زدهٔ ارزشمند کار کرده و نتیجهٔ این تحقیقات گسترده و ارزشمند، معرفی شدن «به مالت» به عنوان شرکت دانش بنیان و کسب مقام اول بومیسازی صنعت مالتسازی بوده است.[۴۲]
کارخانه قند چهارمحال (هفشجان)
کارخانه قند هفشجان اولین واحد صنعتی استان چهارمحال و بختیاری و تنها واحد صنعتی استان تا پایان دودمان پهلوی است. عملیات اجرایی و احداث ابنیه کارخانه با ظرفیت اسمی ۱۰۰٬۰۰۰ تن تولید قند و شکر در سال ۱۳۴۸ خورشیدی در زمینهای ورودی شهر هفشجان با مساحت ۸۰ هکتار و با مشارکت کارشناسان کشور بلژیک آغاز و در سال ۱۳۵۰ با نام کارخانه قند و شکر کوروش کبیر بهطور رسمی آغاز به کار کرد. هماکنون نیز تنها مشغول به تولید محصول قند است که از زمینهای کشاورزی اطراف چغندر قند لازم که در حدود ۳۰٬۰۰۰ تن است را جهت تولید قند به این کارخانه صادر میکنند. منطقه مسکونی این کارخانه حدود ۳۰۰ نفر جمعیت دارد.[۴۳]
گوشت مرغ
استان چهار محال و بختیاری از استانهای مطرح در زمینهٔ تولید گوشت سفید است بهطوریکه هماکنون ۲۱ درصد از کل گوشت سفید (مرغ) کشور ایران در استان چهارمحال و بختیاری تولید میشود.
گوشت ماهی
استان چهار محال و بختیاری با داشتن منابع آبی غنی از استانهای مطرح در پروش ماهی است بهطوریکه مطابق آمار سال ۱۳۹۰، ۲۰ درصد ماهی سردآبی کشور در استان چهارمحال و بختیاری تولید شده است.[۴۴] استان چهار محال و بختیاری برای پنج سال متوالی است که به عنوان قطب تولید ماهیان سردآبی ایران شناخته میشود.[۴۵][۴۶]
گوشت قرمز
استان چهار محال و بختیاری با مجموع تولیدات گوشت قرمز به اندازهٔ ۳۵ هزار تُن در سال، ۲٫۵ درصد از مجموع تولیدات گوشت قرمز کشور ایران را به خود اختصاص داده است.[۴۷]
جغرافیا
استان چهارمحال و بختیاری از جمله مناطق کوهستانی فلات مرکزی ایران محسوب میشود که در بخش مرکزی رشته کوههای زاگرس واقع شده است. به علت جوان بودن دوره کوهزایی و شرایط تشکیل گسلهای خاص، در این منطقه وجود بلایا و مخاطرات طبیعی بسیاری چون ریزش بهمن، سیل، زلزله و رانش زمین در اکثر نقاط آن مشاهده میشود.
ارتفاعات
استان چهارمحال و بختیاری به عنوان بام ایران، دارای ۱۶ قلهٔ مرتفع با ارتفاع بیش از ۳۵۰۰ متر است. این کوهها از شمال غرب استان به جنوب شرق آن کشیده شدهاند و هر چه از غرب استان به طرف شرق آن به پیش رویم از میزان ارتفاعات کاسته میشود و در نهایت به دشتهای نسبتاً وسیع همچون دشت لار، فرادنبه، کیار و گندمان میرسیم. ارتفاعات حدود ۷۶ درصد و دشتها در مجموع نزدیک به ۲۴ درصد وسعت استان را شامل میشوند و انباشتهٔ رسوبات در آنها زمینه مساعدی برای کشاورزی به وجود آورده است. «زردکوه» دومین کوه بلند رشته کوه زاگرس در این استان قرار گرفته است. مرتفعترین کوههای این استان عبارتاند از:
به علت ماهیت کوهستانی که در مسیر بادهای مرطوب سیستمهای مدیترانهای قرار داشته و موجب تخلیه بار این سامانهها میگردد، این استان دارای بارش نسبتاً مناسب است به حدی که این منطقه با وجود داشتن تنها یک درصد از مساحت ایران، ده درصد از منابع آب کشور را در اختیار دارد.
ریزشهای جوی (برف و باران) درکوههای این استان، سرچشمه معروفترین رودخانههای دائمی ایران یعنی کارون، زاینده رود و دز هستند. زاینده رود تنها رودخانه دائمی در فلات مرکزی ایران بوده و کارون نیز بزرگترین رودخانه ایران و تنها رودخانه قابل کشتیرانی در ایران است که به سبب سد سازیهای فراوان و انتقال نادرست اب به استانهای یزد، اصفهان و کرمان، این دو رودخانه دائمی در معرض تهدید قرار گرفتهاند.[۴۸]
در این استان چشمههای مختلفی نیز وجود دارد که علاوه بر ایجاد جاذبههای گردشگری و زیباییهای طبیعی زمینه مناسبی را برای ایجاد کارخانههای آب معدنی فراهم کرده است. برخی چشمههای بزرگ و معروف این استان عبارتاند از:
جنگلهای استان چهارمحال و بختیاری در گروه جنگلهای غرب و جنوب غرب کشور قرار میگیرند. بخش زیادی از این جنگلها در پنج منطقه بازفت، اردل، ناغان، لردگان، دوراهان و فلارد قرار گرفتهاند. این جنگلها با مساحتی در حدود ۳۰۷ هزار هکتار به صورت نواری از شمال به جنوب از منطقه بازفت در شهرستان کوهرنگ به سمت منطقه فلارد در شهرستان لردگان و شهرستان فلارد کشیده شدهاند. پوشش عمدهٔ جنگلی این مناطق، تقریباً ۹۸ درصد از بلوط تشکیل شده است. حاشیه سبز رودخانه زاینده رود که میتوان گفت جزی جنگلهای مصنوعی و توریست پذیر استان میباشد.
انتقال آب
این استان به دلیل وجود آب فراوان، دستخوش مسائل زیستمحیطی گوناگونی است. از سویی خشکسالی منابع آبی این استان را تهدید میکند و پربارشترین استان کشور را به رده کمبارشترین استانها رسانیده است و از سوی دیگر طرحهای گوناگون انتقال آب تهدیدات مختلفی را علیه محیط زیست استان بسیج کرده است. از جمله مهمترین طرحهای انتقال آب که به نابودی کامل اکوسیستم استان و از بین رفتن کشاورزی و دامداری به عنوان مشاغل اصلی مردمان این استان منجر میشود، میتوان به:
طرح بهشت آباد: انتقال آب کارون به استانهای اصفهان، یزد و کرمان برای مصارف صنعتی و کشاورزی.
با روند کنونی انتقال منابع آبی تا چند سال دیگر بخش عمده استان غیرقابل سکونت و به یک کویر مرتفع تبدیل خواهد شد.[۵۰]این انتقال آب برای مصارف صنعتی درحالی است که در دشتهای شهرستان شهرکرد و فرادنبه و سفیددشت به دلیل بی آبی سالهاست کشاورزی نمیشود صنابع استان با کمآبی مواجه اند و دامداریها از بی آبی رنج میبرند. در حال حاضر اهالی ۲۰۰ روستای چهارمحال و بختیاری با بی آبی و جیرهبندی مواجه شدهاند و حتی شهرهایی در شهرستانهای لردگان، بروجن، سامان و اردل به دلیل خشکسالی و خشک شدن دشتها، آب شرب آلوده نصیبشان میشود.[۵۱]
گردشگاه چشمه زنه هفشجان در دامنه کوه جهانبین مجاورت شهر هفشجان و ۲۰ کیلومتری شهرکرد واقع شده است. در روز طبیعت هرسال بیش از ۱۰ هزار نفر از گردشگاه چشمه زنه و طبیعت زیبای آن دیدن میکنند.[۵۲] این گردشگاه نزدیک به شهرکرد مرکز کنونی استان چهارمحال و بختیاری است. آب معدنی و لالههای واژگون آن از مهمترین ویژگیهای آن میباشد. به منظور تأمین بخشی از آب کشاورزی دشت هفشجان، سدی بر روی این چشمه احداث شده است. این سد خاکی با هسته رسی، دارای مخزنی به حجم ۱/۳ میلیون مترمکعب میباشد. طول تاج سد ۴۱۰ متر و عرض تاج آن ۸ متر و ارتفاع از روی پی در عمیقترین ناحیه ۴۲ متر است.[۵۳] در وجه تسمیه نام چشمه زنه باید توجه داشت که نام زنه به علت زایش چشمهای جوشان در کوه جهان بین هفشجان میباشد.
روستای پلکانی سرآقاسید
روستای سراقا سید، با قدمت ۶۰۰ ساله در شهرستان کوهرنگ واقع شده است. بیشتر مردم این روستا عشایر و بعضی دیگر از آنها کشاورز هستند. روستای سرآقاسید به دلیل معماری پلکانی خود به ماسوله زاگرس شهرت دارد. میتوان گفت این روستا تنها روستایی از ایران است که هنوز زندگی به روال گذشته و با جمعیتی بالغ بر ۳۰۰۰ نفر جریان دارد این در حالی است که جمعیت ماسوله حدود ۳۰۰ نفر میباشد.
پارک جنگلی سرچشمه فرخشهر
پارک سرچشمه در فرخشهر، با مساحتی بالغ بر۱۲۰ هزار مترمربع دارای چشمهای پراز آب وفضای سبز زیبا و چشمنواز است.
اولین چیزی که دربدو ورود چشم هر بینندهای را خیره میسازد آبنمای زیبای این پارک که بر روی استخرهای پارک قرار دارد. اساس آبادانی وشکلگیری پارک سرچشمه فرخ شهر چشمهای است که در بالای پارک قرار گرفته است، این چشمه بسیار با ارزش که درمسیر خود برکت و زیبائی و شکوفایی را به ارمغان میآورد و جاذبههای دلنشینی را به وجود آورده است. بخشی دیگری از آب چشمه پس از عبور از پارک مسیر جویهای شهر را طی میکند و لطافت و سرسبزی را به درختان و گلهای سطح شهر هدیه میکند. این پارک یکی از قدیمیترین پارکها در استان چهار محال و بختیاری است و هرساله در فصل بهار و تابستان میزبان ورود خیل مسافران است. یکی از ویژگیهای منحصر به فرد این پارک دارا بودن درختان قدیمی و کهنسال است که زیبایی خاصی به این پارک داده است. این پارک دارای تمام امکانات رفاهی و اقامتی میباشد.
تالاب بینالمللی چغاخور، حدود دوهزار و ۳۰۰ هکتار مساحت دارد و در دامنه ارتفاعات ۳۸۰۰متری کوه کلار در نزدیک شهرهای گهرو و بلداجی از توابع شهرستان بروجن قرار دارد. فاصله تالاب تا شهرکرد ۶۰ کیلومتر است و ویژگی منحصربهفرد این تالاب، زیست نوعی ماهی به نام ماهی گورخری است. چشمانداز بدیع و پرواز پرندگان مهاجر و بومی، این تالاب را در ردیف یکی از کانونهای مهم جذب گردشگری کشور و چهارمحال بختیاری قرار داده است.
با این حال چغاخور نیز مانند بسیاری از تالابهای کشور با خطر رو به روست، اما خطری که چغاخور را تهدید میکند نه بیآبی که غرق شدن در آب است. به گفته هومان خاکپور، کارشناس منابع طبیعی، میخواهند از جایی که فرسایش آبی بالاست آب را به این تالاب منتقل کنند و به این ترتیب آبی که وارد تالاب خواهد شد پر از رسوب است. اگر این آب داخل تالاب بیاید علاوه بر این که ارتفاع آب بیش از شش متر میشود و ویژگی تالابی چغاخور از بین میرود، خسارات دیگری هم وارد میشود. خود آب با این سرعتی که وارد تالاب میشود یک جریان رودخانهای درست میکند که به دلیل جریان تند آب کل اکوسیستم تالاب را از بین خواهد برد. علاوه بر این، آن رسوباتی که با حجم زیاد وارد تالاب میشود کل رویشگاه کف تالاب را از بین میبرد.[۵۴]
پل زمان خان، یکی از بناهای تاریخی واقع در شهرستان سامان است که دارای دو دهانه، ۳۰ متر طول و ارتفاع ۱۲ متری است. پل زمانخان بر روی رودخانه زاینده رود بر روی سهپایه سنگی طبیعی بنا شده و در ۲۲ کیلومتری شمال شهرکرد قرار دارد. این پل در زمان صفوی توسط زمان خان نفر از ایل نفر ساخته شده است. این پل یکی از مقاصد اصلی گردشگران داخلی وخارجی بوده و سالانه پذیرای میلیونی مسافران و طبیعت دوستان میباشد. تمامی خدمات رفاهی و سیاحتی از قبیل بازارچه سنتی و صنایع دستی، خدماتی، اسکان و سرگرمی از قبیل پارکها و ورزشهای آبی رفتینگ (رودگردی) و کایاک در محل پل زمانخان ارائه میگردد.
چشمه سرداب رستمآباد
چشمه سرداب رستمآباد، در شهرستان اردل و فاصله ۷۰ کیلومتری شهرکرد قرار دارد. این چشمه با دبی آب ۱۱۰۰۰ لیتر در ثانیه در ردیف پرآبترین چشمههای کشور قرار دارد.
چشمهدیمه، سرچشمه اصلی زایندهرود، در ۱۰ کیلومتری چلگرد و مجاور روستای دیمه قرار دارد. آب این چشمه از گواراترین آبهای جهان است و خواص درمانی از قبیل جلوگیری از پوسیدگی دندان و درمان سنگ کلیه دارد. مناظر چشمگیر و فضاسازی اطراف چشمه، این مکان را در ردیف زیباترین گردشگاههای شهرستان کوهرنگ قرار داده است. فاصله این جاذبه گردشگری تا شهرکرد ۱۲۰ کیلومتر است.
چشمهٔ کوهرنگ در شهرستان کوهرنگ، با دبیِ آب زیاد از دامنههای «زردکوه» سرچشمه میگیرد و پس از گذر از پیچ و خم فراوان به دریاچهٔ سد کوهرنگ میریزد و از تونل اول کوهرنگ وارد زایندهرود میشود. مناظر بسیار زیبای طبیعیِ اطراف چشمه و حضور عشایر در منطقه، زیبایی آن را دوچندان کرده است. چشمهٔ کوهرنگ نیز تا شهرکرد ۱۲۰ کیلومتر فاصله دارد.
چشمهبرم لردگان
چشمهبرم در لردگان، با شهرکرد ۱۵۰ کیلومتر فاصله دارد. این چشمه علاوه بر تأمین آب کشاورزی، یکی از سرشاخههای کارون است و چشمانداز زیبایی را برای شهر لردگان بهوجود آورده است. اطراف این چشمه به صورت پارکی برای تفرج گردشگران است. این چشمه در محلهٔ ساطح لردگان واقع است که مظهر شهر لردگان است.
آبشار آتشگاه در ۱۹۰ کیلومتریِ شهرکرد و در ۴۰ کیلومتریِ شهر لُردگان در درهای به طول دو کیلومتر قرار دارد. مسیر این آبشار از محلِ چشمه تا اتصال به رودخانه’خرسان’ را فضایی سرسبز از انواع درختان و گیاهانِ جنگلی فراگرفته و شیبِ زیاد و پستی و بلندیهای دره، آبشارهای کوچک متعددی را در آن ایجاد کرده است. پیوندِ عناصر طبیعی مانند دره، سبزهزار و اقلیم مناسب، فضای بسیار فرح بخشی را برای گشت و گذار در این مکان پدیده آورده است..
آبشار درهعشق
آبشار درهعشق، در شهرستان اردل در مجاورت روستای درهعشق در ۱۱۰ کیلومتری شهرکرد واقع است. این آبشار بیش از یکصد متر ارتفاع دارد و در مجاورت رود کارون قرار دارد. این آبشار در ترکیب با شالیزارها و انارستانهای دورک شاهپوری فضای شگفتانگیزی را به وجود آورده است.
پارک جنگلی پروز
پارک جنگلی پروز در منتهیالیه جنوب چهارمحال بختیاری و در فاصله ۵۰ کیلومتری شهر لردگان قرار دارد. گردشگاه زیبای ‘پروز’ با طبیعت بهشتی خود در امتداد درهای سبز قرار گرفته است. فضای دنج و خلوت، سایه سار درختان بلند و قد کشیده پارک، چشمههای زلال متعدد، شالیزارهای پراکنده و درختان جنگلی اطراف، تصویری زیبا از طبیعت زیبا را جلوی چشم بیننده به نمایش میگذارد.
چشمه سیاسرد
سیاسرد، گردشگاهی در ۶ کیلومتری جنوب بروجن است که هوایی خنک، مفرح و مطبوع و درختانی زیبا و کهنسال با قدمتی بیش از ۵۰۰سال دارد. هوای خنک و مطبوع و سایهسار درختان کهنسال موجود در اطراف چشمه سیاسرد مکانی بسیار زیبا برای تفرج و استراحت باشندگان شهر بروجن و سایر گردشگران پدیدآورده است، بهطوریکه همه روزه و به ویژه در روزهای تعطیل این مکان شاهد حضور شمار زیادی از مسافران و گردشگران از استانهای همجوار میباشد. فضاسازیهای مناسب اطراف چشمه، نزدیکی راه و دسترسی آسان، بر طرفداران این کانون گردشگری افزوده و میل به بازدید از این گردشگاه را دوچندان نموده است: امکانات و تسهیلات تفریحی، گردشگری، حمل و نقل، اسکان و جاده آسفالته، فضای سبز، سرویس بهداشتی، سکوی نشیمن، دسترسی به واحدهای اقامتی و پذیرایی شهر بروجن، تجهیزات بازی کودکان، پارکینگ، آب آشامیدنی.
این تفریحگاه، دارای چشمهای است که منابع آبی آن در زیر کوه سیاسرد واقع شدهاند. این چشمه در سالهای آبسالی دارای حجم آب زیاد و گوارایی است. در اطراف این چشمه، باغها و ویلاهای زیادی ساخته شدهاند که کوچهباغهای باصفایی را تشکیل دادهاند. این تفریحگاه در تابستان، به علت خنکا و مطبوعیت هوا، مورد توجه شهروندان شهر بروجن و شمار زیادی از شهروندان شهر اصفهان و شهرستانهای تابع آن (همچون شهرضا، دهاقان، مبارکه و نجفآباد که آب و هوای گرمتری دارند) قرار گرفته است.
آبشار تونل کوهرنگ، از سرازیر شدن آب تونل اول کوهرنگ به وجود آمده است. این تونل به منظور انتقال آب چشمه کوهرنگ و دیگر چشمهها به زاینده رود ایجاد شده است. تلاش برای انتقال این آب به زمانهای قدیم برمیگردد.
غار سراب در ۵۶ کیلومتری جنوب غربی شهرکرد و مجاورت شهر ‘باباحیدر‘ در مسیر درهای زیبا و در مجاورت روستای امیدآباد قرار گرفته است. این غار شگفتانگیز دو دهانه دارد و به دلیل وجود موانع طبیعی بیش از ۶۰۰ متر از آن قابل دسترسی نیست. از یکی از دهانههای غار، آبی خروشان و خنک بیرون میآید.
ارتفاع سقف غار در بعضی از نقاط به ۱۵ متر میرسد. در دالان طویل غار قندیلهای آهکی زیبا وجود دارد.
پیرغار در جنوب روستای دهچشمه، به فاصله ۶ کیلومتری فارسان و ۳۸ کیلومتری شهرکرد قرار دارد. بر روی قسمتی از تپهٔ سنگیِ مشرف به این گردشگاه، سه کتیبه به خط نستعلیق به دستور سردار ظفر بختیاری حک شده است. متن این کتیبهها مجملی از شرح لشکرکشی بختیاریها به اصفهان و تهران و نقشِ سردارانِ بختیاری در سرکوب استبداد صغیر و سقوطِ محمدعلی شاه در واقعهٔ مشروطیت است.
مجموعه عوامل گردشگاه از جمله کتیبههای ارزشمند تاریخی، چشمهٔ پرآب، سایه سار درختان، آبشار زیبا و بلند، کوههای اطراف و غار موجود در محل، روزانه پذیرای صدها گردشگر است.
رود ارمند
رودخانه ارمند در روستای ارمند و شهرستان لردگان نیز از نقاط دیدنی این استان است. این رودخانه یکی از مهمترین سایتهای رفتینگ در سطح کشور بوده و سالانه بسیاری از ورزش دوستان جهت انجام ورزش مهیج رفتینگ به این رودخانه مراجعه میکنند این رودخانه در نهایت به سد کارون ۴ میرسد و پس از ملحق شدن به رودخانه بازفت، روانه دشتهای خوزستان میشوند.[نیازمند منبع]
↑شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۷۸۳۱/طرح بررسی و سنجش شاخص های فرهنگ عمومی کشور(شاخص های غیرثبتی){گزارش}:استان چهارمحال و بختیاری/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۱-۴۴-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۳۰۰ ص:جدول(بخش رنگی)،نمودار(بخش رنگی)
↑[Cb langdistrib polygon 20190209 fa.png Cb langdistrib polygon 20190209 fa.png] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
↑ پرش به بالا به:۱۹٫۰۱۹٫۱«زبان و گویش». وبگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان چهارمحال و بختیاری. بایگانیشده از اصلی در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۶ دسامبر ۲۰۱۴.
↑آلن زاگارل آلمانی (1386 خورشیدی)، شیوه ظهور زندگی در ارتفاعات استان چهارمحال و بختیاری، تهران: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران، ص. ص ۲۰۲ از پارامتر ناشناخته |شناسه افزوده= صرفنظر شد (کمک); تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
↑آخوندی, اردشیر (1385 خورشیدی). سیمای میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان چهارمحال و بختیاری. تهران: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان چهارمحال و بختیاری. p. 120. {{cite book}}: Check date values in: |year= (help)
↑«چهارمحال و بختیاری بهترین مکان کشت بادام». خبرگزاری فارس. 90/07/16. بایگانیشده از اصلی در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۲. دریافتشده در می 2012. از پارامتر ناشناخته |کد خبر= صرفنظر شد (کمک); تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی=،|تاریخ انتشار= را بررسی کنید (کمک)
↑«چهار محال و بختیاری قطب تولید ماهیان سردابی». سرویس اقتصادی باشگاه خبرنگاران. ۲۰ فروردین ۱۳۹۱. دریافتشده در می ۲۰۱۲. از پارامتر ناشناخته |کد خبر= صرفنظر شد (کمک); تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
↑«ایران دارای رتبه دوم جهان در آبزیپروری است». جام جم. ۰۵ اردیبهشت ۱۳۸۹. دریافتشده در می ۲۰۱۲. از پارامتر ناشناخته |کد خبر= صرفنظر شد (کمک); تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی=،|تاریخ انتشار= را بررسی کنید (کمک)
گردشگری در استان بوشهر، فهرستی از جاذبه های گردشگری، بودجه، میزان گردشگری، آمار و ارقام و مسائل مربوط به این موضوع است.
گردشگران میتوانند از سه طریق هوایی، دریایی و زمینی به این استان مراجعه کنند.[۱]
طرح های گردشگری در استان
معاون گردشگری استان بوشهر، این استان را دارای پتانسیل تبدیل شدن به یک قطب گردشگری در ایران معرفی کرد.[۲]
در مهر ماه ۱۴۰۱ بزرگترین طرح گردشگری استان با سرمایه گذاری یک هزار میلیارد تومان اجرایی شد. در این مراسم، هتل سه ستاره عسلویه افتتاح شد و چندین مسابقه و طرح بومگردی هم شروع شد. قرار شده است در طول این طرح، ۱۱۰۰ تحت در اقامتگاه های گردشگری استان بوشهر اضافه بشود.[۳] ساخت دریاچه خلیج فارس، ساخت فانوس دریایی و طرح زیباسازی سواحل استان بوشهر از طرح های بعدی شهرداری شهر بوشهر برای جذب گردشگر است.[۴] در سال ۱۳۹۷ اولین کشتی گردشگری در این استان به کار گرفته شد.[۵] بر اساس سیاست های صورت گرفته قرار شده تا گناوه قطب گردشگری این استان معرفی شود.[۶] ساخت جزیره مصنوعی هم یکی دیگر از برنامه های جذب گردشگر در این استان است.[۷]
آمارها
تعداد کل تخت های گردشگری در واحدهای رفاهی و اقامتی این استان، تا مهر ۱۴۰۱ هزار و ششصد تخت عنوان کرده اند. [۳] شش منطقه گردشگری که دهکده ها هم از آنها هستند، در این استان فعالند. این مناطق در بوشهر، عسلویه، تنگستان، کنگان، دیلم و گناوه قرار دارند.[۵]
جاذبه های تاریخی استان
تاریخ سه هزارساله استان بوشهر با داشتن آثار تاریخی بسیاری از گذشته، ظرفیت بالایی در گردشگری تاریخی را داراست. دراین استان بیش از هزار اثر تاریخی وجود دارد. از مجموع آثار تاریخی این استان، ۳۰۰ اثر ثبت ملی شده اند و برخی از آنها به ثبت جهانی رسیده اند.[۸]
معبد کلات موند هم اثر تاریخی این استان است. این معبد در دامنه کوه مند در جنوب روستای حیدری است.[۱]
مهمترین جاذبه های تاریخی استان بوشهر عبارت است از: خانه رئیسعلی دلواری (۴۵ کیلومتری بوشهر – دلوار) – عمارت قدیمی ملک (۵ کیلومتری بوشهر) – گورستان و منطقه باستانی سیراف (شهرستان کنگان) – منطقه باستانی ریشهر (۸ کیلومتری جنوب بوشهر) – مقبره ژنرال انگلیسی (بوشهر، خیابان امام خمینی) – گورستان شخاب (جنوب بوشهر) – مسجد شیخ سعدون (مرکز شهر بوشهر) – کلیسای مسیح مقدس (مرکز شهر بوشهر) – قلعه هلندیها (شمال شرقی جزیره خارک) – معبد پوزئیدون -خدای دریا- (جزیره خارک) – گورستان باستانی جزیره خارک، کلیسای قدیمی خارک (جزیره خارک) – کاخ بردک سیاه (۱۲ کیلومتری شمال برازجان) – تل مرو، تل طلسمی (جنوب برازجان) – تل خندق، تا پهن (شمال برازجان) – برج قلعه خورموج (خورموج) – معبد کلات (۳۰ کیلومتری خورموج؛ روستای حیدری) – قلعه زائر خضرخان (شمال اهرم) – منطقه باستانی توز (بین روستاهای زیراه، اردشیرآباد، سعدآباد) – خرابههای بندر سینیز (۲۰ کیلومتری بندر دیلم، حوالی خور امام حسن) – خرابههای بندر مهروبان (۲۴ کیلومتری شمال بندر دیلم) – مسجد بر دستان (شهرستان دیر) – شاهزاده ابراهیم (ننیزک دشتستان)[۹]
مربوط به دوران هخامنشیان
نام قدیمی این شهر رام اردشیر بوده است و بنای اولیه آن به اردشیر ساسانی نسبت داده شده است. تاریخ برای این منطقه بنادر تاریخی بسیاری را گزارش می کند اما هیچ کدام از آنها به طورمشخص معلوم نیستند. مشهورترین بندر تاریخی بوشهر، بندر تموکن است. این بندرتوسط هخامنشیان ساخته شده است. کاخ کوروش کبیر هم از آثار مربوط به دوره هخامنشیان است. این کاخ در برازجان قرار گرفته و از نقاط دیدنی بوشهر است. این کاخ از نظر دقت در حجاری و ظرافت، از کاخ پاسارگاد جدیدتر بوده است. این کاخ در حوالی تپه باستانی تل مر قرار گرفته است. علاوه بر این، دو کاخ دیگر نیز مربوط به همین دوره کشف شدند. اولی سنگ سیاه و دومی بردک سیاه نام دارند. گور دختر هم دیگر اثر مربوط به این دوره بوده است.[۱]
مربوط به دوران ساسانی
کوشک اردشیر یکی ازبناهای مربوط به دوران ساسانی ها است.[۱۰]
مربوط به دوران زند
خانه قاضی در محله بهبهانی واقع شده و مربوط به دوران زندیه است که ثبت ملی هم شده است.[۱۱]
مربوط به دوران قاجار
گورستان انگلیسی ها از قبرستان های تاریخی استان بوشهر است. این قبرستان آثار ملی ایران است و محل دفن نیروهای انگلیسی در جنگ جهانی اول بوده است. این سربازان در نبرد رئیسعلی دلواری و باقرخان تنگستانی کشته شدند. نام این قبرستان را به گورستان متجاوزین انگلیسی تغییر داده اند. این مکان تخریب های زیادی شده است و صلیب های بزرگ سنگی آن از بین رفته اند.[۱۲] عمارت حاج رئیس در شمال شرقی شهر قدیمی بوشهر قرار گرفته است. این عمارت توسط رئیس التجار در دوره قاجار ساخته شده. عمارت طاهری هم دیگر عمارت مربوط به این دوره است که در محله بهبهانی قرار دارد. عمارت دهدشتی و عمارت گلشن هم یکی از عمارت های این سلسله تاریخی هست. خانه باقی مانده از رئیسعلی دلواری که امروز به موزه تغییر داده شده، دراین دوره ساخته شده.[۱۳] آب انبار قوام در غرب شهر بوشهر قرار گرفته و امروز به قهوه خانه تبدیل شده است. قلعه خورموج که اثر ثبت شده ملی هم هست، یکی از آثارباستانی ساخته شده در قاجار است.[۱]
مواردی که دارای مقاله هستند:
سواحل زیبای بوشهر جاذبه طبیعی گردشگری در این استان است. استان بوشهر بیشترین طول مرزی دریایی (۹۳۷ کیلومتر) با خلیج فارس را دارد. سواحل ماسهای بندر حماد دیلم، سواحل ماسهای گناوه، سواحل بوشهر، دلوار و دل آرام، سواحل دشتی، دیر، کنگان، بنک، عسلویه، نخل تقی، سیراف، پرک و ساحل صخرهای نای بند و هاله از جمله ظرفیت گردشگری دریایی استان است. جزیره های خارگ، خارگو، شیف، عباسک، میر مهنا، نخیلو، جزیرهامالگرم و تهمادون هم جاذبه گردشگری این استان هستند. جزیره نخیلو با پرندگان خاص خود به بهشت پرندگان مشهور است.[۱۴] کشاورزی در این استان به دو نوع درختی و زراعی انجام می شود. گندم، جو، تنباکو، پیاز، کنجد و سبزی از محصولات این استان است. تالاب های این استان از نقاط جذاب برای گردشگران بشمار می آید. گوناگونی جانوران هم همینطور است. تودیو غاری است در کنار جاده گناوه به دیلم که افسانه های محلی از زندگی دو دیو در آن سخن می گویند.[۱]
مشروح جاذبههای طبیعی: پارک جنگلی چاهکوتاه، سواحل استان بوشهر – رودخانه دالکی، آبگرم دالکی (۱۸ کیلومتری شهر برازجان) – آبگرم برازجان (۱۲ کیلومتری جاده برازجان) – آبگرم خانیک (یک کیلومتری روستای خانیک در منطقه برازجان) – آبگرم اهرم (۶۳ کیلومتری جاده بوشهر-بندرعباس) -آبگرم میراحمد (۷۷ کیلومتری جاده اهرم-خورموج) – آبگرم قوچارک (۵ کیلومتری جنوب غربی اهرم) – جزیره خارک و خارکو (۵۷ کیلومتری شمال غربی بوشهر) – جزیره شیف و عباسک (شمال بندر بوشهر) – جزایر امالکرم، نخیلو و گرم (سواحل بخش بردخون) – آبگرم میانلو (شمال شهرستان کنگان) – آبگرم نیکو (شمال خورموج) – آبگرم گنوی (شهرستان دیر) – منطقه حفاظت شده مند (بخش بردخون) جزیره میرمهنا (سواحل جنوبی بندر ریگ) – منطقه حفاظت شده نایبند (شهرستان کنگان)[۹]
مواردی که دارای مقاله هستند:
گنبد سلیمان بن علی در کنار جاده دیلم، یک امامزاده محلی است. دارای گنبدی شبیه به گنبد دانیال نبی هست. مردم محلی بر این باورند که اینجا مزار سلیمان بن علی پسر امام سجاد است.[۱۵]
موزه رئیسعلی دلواری، موزه ای با موضوع استعمار انگلیس است. محل این موزه منزل رئیسعلی دلواری است. او از سرداران مبارزه با استعمار در بوشهر بوده است. این موزه در فهرست آثار ملی ثبت شده است. موزه مردم شناسی که درسال ۱۳۸۴ ساخته شده است، در خیابان ساحلی و عمارت تاریخی طاهری قرار دارد. رسم رسوم مردم بوشهر و فرهنگ آنها موضوع این موزه است. موزه دریا و دریانوردی خلیج فارس هم در عمارت کلاه فرنگی بوشهر قرار دارد. در این موزه انواع کشتی ها و قایق های جنگی و نظامی و تجاری به نمایش گذاشته شده است. موزه تجارت دریایی هم با موضوع تجارت دریایی در عمارت تاریخی بوشهر قراردارد. موزه تاریخ پزشکی خلیج فارس هم در عمارت دهدشتی بوشهر قرار دارد و موضوع آن تجهیزات پزشکی تاریخ پزشکی در منطقه است. موزه تاریخ طبیعی و تنوع زیستی استان بوشهر، موزه ای با موضوع محیط زیست است. در این موزه حیوانات بومی بوشهر به صورت تاکسیدرمی شده نگهداری می شوند.[۱۷]
.svg){kind=small}
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
_-_panoramio.jpg)
