مجله “اجاره”

تکاب

 

کشور

ایران

استان

استان آذربایجان غربی

جمعیت

44

مساحت

1,244

موقعیت زمانی

IRDT

ارتقاع

1797

تکاب

20
Few Clouds

شهر تکاب در جنوب شرقی استان آذربایجان غربی در ارتفاع 1765 متری از سطح دریا واقع شده است. این شهر از سمت شمال به استان آذربایجان شرقی، از سمت جنوب به استان کردستان، از سمت غرب به شهرستان شاهین‌ دژ و از سمت شرق به استان زنجان محدود می‌ شود. تکاب از نواحی مرتفع و کوهستانی است که آب و هوایی نسبتاً سرد دارد.
شهرستان تکاب دارای دو بخش «تخت سلیمان» و«مرکزی»، یک شهر «تکاب» و شش دهستان است.
شهر تكاب به سبب وجــود آثار باستانی، جاذبه‌های طبيعي و معادن ارزشمند در اطراف خود يكی از پراهمیت‌ترین شهرهای استان به شمار می‌رود. میراث جهانیِ تخت سلیمان و زندان سلیمان از مهم‌ ترین جاذبه‌ های تاریخی و گردشگری این شهر است. علاوه بر بخش خدمات اقتصاد مردم این منطقه را دامداری و کشاورزی تشکیل می‌دهد. پرورش زنبور عسل، صنایع دستی به ویژه بافت قالی (قالی افشار معروف به فرش آهنین)، گلیم، جاجیم و سجاده از دیگر فعالیت‌های اقتصادی این منطقه است. وجود معادن متعددی مانند معدن زره شوران (بزرگ‌ترین معدن طلای ایران) و معدن بزرگ و فعال طلای آقدره (دومین معدن طلای ایران) در این منطقه تکاب را در رتبه نخست صنعت طلا در ایران قرار داده است.
مردم تکاب به زبان‌های ترکی آذربایجانی، کردی سورانی، کردی کرمانجی و فارسی سخن می‌گویند. دین مردم این شهر اسلام و بیشتر آنان شیعه مذهب هستند. غالب کرد زبانان این منطقه نیز پیرو مذهب شافعی و شماری از آنان نیز اهل حق هستند.

جاذبه گردشگری

  • کاخ باغچه جوق
    کاخ باغچه جوقباغچه جوق، نام روستایی در جوار شهر ماکو است که حدود 2 کیلومتری جنوب غربی جاده ترانزیتی ماکو-…

  • تخت سلیمان
    تخت سلیمانمجموعه فرهنگی تاریخی تخت سلیمان ناحیه ای است که در ادوار مختلف محل سکونت اقوامی نظیر مادها، هخامنشیان،…

  • غار سهولان
    غار سهولانغار سهولان با ساختارِ زمین‌شناسیِ آبی- خاکی- سنگ آهک، یکی از شگفت انگیزترین و کم نظیرترین غارهاى طبیعی…

  • مجموعه ی کلیساهای آذربایجان
    مجموعه ی کلیساهای آذربایجانمجموعه کلیساهای ارامنه، بناهای اطراف این کلیساها و روستای دره شام از عناصر تبادل فرهنگی بین فرهنگ ارتودوکس بیزانس…

  • دریاچه ارومیه
    دریاچه ارومیهدریاچه اُرومیه نام دریاچه‌ای در شمال غربی کشور ایران است که طبق تقسیمات کشوری ایران، این دریاچه میان…

  • آرامگاه شمس تبریزی
    آرامگاه شمس تبریزیدر کنار مقبره شمس تبریزی که یکی از صوفیان مشهور (645-584 هجری قمری) و مراد و مُرشدِ مولوي…

  • چشمه کانی گراوان
    چشمه کانی گراواندر میان مراتع و جنگل‎های سرسبز، یک تپه با شکلی عجیب و غریب و رنگی خاص و متفاوت،…

  • برج سه گنبدان
    برج سه گنبدانسه‌ گنبدان یک برج یادمانی است که در جنوب‎شرقی ارومیه، مرکز استان آذربایجان غربی قرار گرفته است. این…

  • کلیسای مریم مقدس یا زور زور
    کلیسای مریم مقدس یا زور زور«کلیسای مریم مقدس» یا «زور زور» در 12 کیلومتری شامل غربی «قره کلیسا» و در نزدیکی روستای «بارون»…

  • آبشار شلماش
    آبشار شلماشآبشار شلماش یکی از آبشارهای مهم و خروشان استان آذربایجان غربی است که در شهرستان «سردشت» واقع شده…


منبع : وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی 

تکاب

تکاب
تخت سلیمان
نمای کلی دریاچه و ایوان خسرو
تخت سلیمان
زندان سلیمان
تخت سلیمان
سردر بنای قلعه سردار افشار
از بالا به پایین: تخت سلیمان-غروب تخت سلیمان-عکس دوتایی سمت چپ: زندان سلیمان، سمت راست: زمستان تخت سلیمان – معبدهای تخت سلیمان- سردر قلعه ساعد سلطان-
کشور  ایران
استان آذربایجان غربی
شهرستان تکاب
بخش مرکزی
مردم
جمعیت ۴۹٬۵۳۶ نفر (سال ۱۳۹۵)[۱]
رشد جمعیت +%۱۲/۸ (۱۳۹۵)[۲]
تراکم جمعیت ۲۳۲۴ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۹ کیلومترمربع[۳]
ارتفاع ۱٬۸۴۰ متر[۴]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۵٫۸ درجهٔ سانتی‌گراد
میانگین بارش سالانه ۳۵۲ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه ۲۰۱ روز (۱۳۹۰)[۵]
اطلاعات شهری
شهردار رزاق محمدی
تأسیس شهرداری پیش از سال ۱۳۰۹ خورشیدی[۹]
ره‌آورد فرش افشار – سیب – عسل – گردو – گیاهان دارویی – طلا[۸]
پیش‌شمارهٔ تلفن استانی: ۰۴۴[۶] / درون‌شهری: ۴۵۵۲–۴۵۵۳ / تلفن همراه: ۰۹۱۴[۷]
وبگاه
شناسهٔ ملی خودرو [۱۱]ق ۲۷  ایران پلاک موتورسیکلت:[۱۲]۳۷۱، ۳۷۲، ۳۷۳، ۳۷۴، ۳۷۵، ۳۷۶، ۳۷۷  ایران
تکاب بر ایران واقع شده‌است

تکاب

تَکاب مرتفع‌ترین و سردترین شهر استان آذربایجان غربی است. این شهر مرکز شهرستان تکاب بوده و یکی از شهرهای باستانی و قدیمی ایران و جهان است که قدمت آن به دوران هخامنشیان و ساسانیان باز می‌گردد. تخت سلیمان از مهم‌ترین مناطق باستانی و فرهنگی ایران است که در میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌است[۱۴] و در ۳۲ کیلومتری تکاب قرار دارد.[۱۵] تکاب به (شهر تاریخ و تمدن)، (پایتخت طلا و جواهرات خاورمیانه)، (شهر معادن)، (پایتخت سیب ایران)، (بهشت زمین‌شناسی جهان)، (سردترین شهر ایران) و (مرکز گیاهان دارویی ایران) معروف است.[نیازمند منبع] تکاب در بین چهار استان مهم کشور از جمله کردستان، زنجان، آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی قرار گرفته‌است و تنها شهر استان آذربایجان غربی است که با استان زنجان مرز مشترک دارد و همچنین تکاب تنها شهر آذربایجان غربی است که با هر سه استان همسایه آذربایجان غربی مرز مشترک دارد.

تخت سلیمان و زندان سلیمان از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری در این شهر است که در میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌است؛ همچنین مُهر موبد موبدان منقوش اساطیر کهن و بیش‌تر در ستایش آب و آتش است، در تخت سلیمان کشف شده‌است.

مردم‌شناسی

جمعیت این شهرستان به زبان‌های ترکی آذربایجانی[۱۶] و کردی سورانی[۱۷] سخن می‌گویند.[۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴] مذهب مردمان این شهرستان نیز شیعه دوازده‌امامی، اهل سنت شافعی و اهل حق است.

نام گذاری

تکاب به معنای آب باریک و زمینی که آب کم و باریکی در آن باشد آمده‌است. تکاب به صورت اسم مرکب به معنی دره، زمینی که در بعضی از جاهای آن آب فرورود و از جای دیگر بر آید.

نام افشار برگرفته از نام قبیله کوچک قرخلو افشار است، که ترکمانان بودند؛ و در حین تاخت و تاز مغول‌ها به ایران، ماندگاه خویش را در حوالی رود اترک رها کردند و به آذربایجان و کردستان روی آوردند. شاه اسماعیل صفوی قسمتی از ایشان را به شمال خراسان کوچانید و در حوالی ابیورد و نسا جای داد. سپس شاه عباس صفوی در اوایل اقتدار خود، به منظور کاهش نفوذ اقوام محلی، ایل افشار را از خراسان کوچانید، و در جلگه سرسبز و خرم ارومیه و منطقه افشار متوطن گردانید، و امور سرحدی این منطقه وسیع و مهم را تقریباً به طول ۱۲۰ کیلومتر می‌باشد، در عهده آن‌ها گذاشت و بدین جهت این منطقه به افشار موسوم گردید است. منطقه افشار از دو قسمت مشخص و با دو آب و هوای متفاوت تشکیل یافت، و در منتهی‌الیه جنوب خاوری آذربایجان غربی، مابین بیجار، گروس، سقز، خمسه زنجان و سراسکند میانه واقع شد است. منطقه‌ای که مرکز آن تکاب است و معروف به محال علیا و منطقه دیگر را که مرکز آن شاهین‌دژ است محال سفلی می‌نامند.[۲۵]

پیشینه

ناحیه‌ای که امروزه تکاب نامیده می‌شود، در ناحیه‌ای واقع بوده که در سالنامه‌های آشوری از نیمهٔ دوم سدهٔ ۹ قبل از میلاد، زاموآ خوانده می‌شده، و همواره دستخوش تهاجم آشوریان بوده‌است. این ناحیه مسکن اقوام باستانی لولوبی و گوتی بوده‌است و بعدها دولت ماننا در آن تشکیل شد و از سدهٔ ۷ ق م با تشکیل دولت ماد از مراکز مهم اقتصادی دولت ماننا و ماد به‌شمار می‌رفت.

ازجمله آثار بر جای مانده از دورهٔ مادها در این منطقه، بناهای سنگی غار کرفتو است که با دست در دل سنگ تراشیده شده‌است و نمونه‌ای از معماری سنگی دورهٔ مادها به‌شمار می‌رود. این غار کاربرد دفاعی نیز داشته‌است و مردم برای گریز از تهاجم اورارتوها و آشوریها، در آن پناه می‌گرفتند. در کاوشهای باستان‌شناسی آثاری از دورهٔ هخامنشیان در زندان سلیمان و تخت سلیمان به دست آمده‌است. این کاوشها همچنین نشان می‌دهد که منطقه تکاب در دوره‌های اشکانی و ساسانی نیز مرکز تمدنهای درخشانی بوده‌است که از مظاهر آن، علاوه‌بر بناهای سنگی غار کرفتو در غرب تکاب، می‌توان به آثار ساسانی کوه بلقیس در مشرق تخت سلیمان فعلی هم اشاره کرد.[۲۶]

وضعیت طبیعی

جغرافیا

تکاب از نظر جغرافیا، تاریخ و زبان، یکی از شهرهای منطقه آذربایجان (آتورپاتکان)[۲۷][۲۸] و مکریان محسوب و شناخته می‌شود.[۲۹]

رودخانه‌ها

از نظر تقسیم‌بندی رودهای منطقه تکاب را می‌توان به سه نوع دایمی، فصلی و اتفاقی تقسیم کرد. تنها رود پرآب و دایمی این منطقه رودخانه ساروق است که در واقع از طولانی‌ترین رودهای تکاب افشار به‌شمار می‌رود. این رودخانه شاخه اصلی زرینه رود را تشکیل می‌دهد.[۳۰] از جمله رودهای فصلی قجور چایی و حاج بابا چایی می‌توان نام برد[۳۱] از رودخانه‌های اتفاقی منطقه تکاب رودخانه رجال چایی می‌باشد[۳۱]

آب و هوا

شهر تکاب با ارتفاع ۱۸۴۰ متر مرتفع‌ترین شهر استان آذربایجان غربی است. توپوگرافی ارتفاع و جهت گسترش ناهمواریها و دوری منطقه تکاب از دریا و کانون‌های رطوبتی شرایط ویژه‌ای به آب و هوای منطقه بخشیده که بارزترین مشخصه آن، زمستانهای سرد و برفی و تابستانهای معتدل و خشک می‌باشد. با در نظر گرفتن میانگین بارش سالانه ۳۵۰ میلی‌متر در گروه رژیم بارانی نیمه بیابانی یا نیمه خشک محسوب می‌شود.

بیشترین دمای تکاب در اوایل تیرماه است که به ۳۶ درجه سانتیگراد می‌رسد و سردترین دمای تکاب هم در اواخر دی ماه که به ۳۰- درجه سانتیگراد می‌رسد.

در بیشتر روزهای سرد سال به‌طور میانگین این شهر همراه با فیروزکوه رتبه سردترین شهر کشور را به خود اختصاص می‌دهد.[۳۲][۳۳]

اقتصاد

بیشتر درآمد مردم این شهر از راه کشاورزی و دامپروری بوده و کمتر واحد صنعتی در شهر تکاب به چشم می‌خورد. شهر تکاب در یک نگاه کاملاً خدماتی و در خدمت دامداری و کشاورزی است. در بخش معدن، تکاب دارای بزرگ‌ترین مجموعه تولید طلای ایران است. بزرگ‌ترین معادن طلای خاورمیانه با ذخایر ۸۰ تن طلای خالص در معادن زره‌شوران (اولین در ایران) و آقدره (دومین در ایران) در تکاب قرار دارد[۳۴]

گردشگری

تخت سلیمان (آتشکده آذرگشنسب)

دریاچه تخت سلیمان و ایوان خسرو.

تخت سلیمان مجموعه‌ای تاریخی است مشتمل بر دریاچه طبیعی، آتشکده آذرگشنسب، معبد آناهیتا، بنای چهارتاقی، تالار و کاخ شاهی که بر روی صفحه‌ای سنگی که از رسوب مواد کانی و طی میلیون‌ها سال ایجاد شده‌است، بنا گردیده. این مجموعه که امروزه[۳۵] تخت سلیمان نامیده می‌شود، در گذشته به آتشکدهٔ آذرگشنسب معروف بوده‌است. هرچند قدمت تأسیسات انسانی تخت سلیمان به هزارهٔ اول قبل از میلاد مسیح برمی گردد اما اوج شکوفایی آن مربوط به دورهٔ ساسانیان است. این اعتقاد وجود دارد که تخت سلیمان برای ساسانیان همان ارزشی را داشته که تخت جمشید برای هخامنشیان داشته‌است. ساسانیان به ویژه خسرو انوشیروان در آبادانی این مجموعه سعی فراوان کردند و خصوصاً ساخت بزرگ‌ترین و معتبرترین آتشکده در این مکان به‌طور روزافزون بر جایگاه این مکان افزود.

طی جنگ‌های ایران و روم در سال ۶۲۴ میلادی خسرو پرویز از هراکلیوس شکست سنگینی خورد و آتشکده ویران گردید. هرج و مرج اواخر دورهٔ ساسانی، حملهٔ اعراب به ایران، قرن‌ها حاکمیت عباسیان بر این سرزمین، حکومت ترکان در شمال شرق ایران و دور بودن آنان از نواحی غربی، همه باعث شد تا تخت سلیمان برای مدت‌های طولانی به بوته فراموشی سپرده شود تا اینکه مجدداً در دورهٔ ایلخانی و تمایل آنان به مناطق غربی ایران و انتخاب تبریز، مراغه و سلطانیه به عنوان پایتخت، باعث شد جهت عمران و آبادانی این منطقه اقدام گردد. آنان از این منطقه به عنوان پایتخت استفاده می‌کردند. با افول ایلخانان، تخت سلیمان کم‌کم مرکزیت خود را از دست داد و از حدود قرن ۱۱ هجری قمری به بوتهٔ فراموشی سپرده شد.

دور تا دور مجموعهٔ تخت سلیمان با دیوارهای عربی و برج‌های متعدد حفاظت می‌شده‌است و مساحت آن حدود ۱۲۴۰۰۰ متر مربع است و به‌طور متوسط ۱۵ متر بلندی دارد. قطر دیوار حدود چهار متر است و ۳۸ برج نگهبانی از مجموعه حفاظت می‌کرده‌اند. حصار دارای دو دروازه بوده، یکی در ضلع شمالی[۳۶] و دیگری دروازهٔ ضلع جنوب شرقی.

ایوان غربی (ایوان خسرو)، معبد آناهیتا، هشت ضلعی دورهٔ ایلخانی، بقایای کاخ‌های دورهٔ ایلخانی، تالار شورا، موزه و نمایشگاه از دیگر نقاطی است که در این مجموعه قرار دارند.[۳۷]

جاذبه‌های گردشگری

مجموعه تخت سلیمان- زندان سلیمان
سردر بنای قلعه سردار افشار

از مناطق دیدنی و گردشی این شهر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • تخت سلیمان[۳۸] و آتشکده آذرگشسپ که به عنوان چهارمین اثر باستانی ایران در میراث جهانی یونسکو یونسکو ثبت شده‌است. این محوطه باستانی با قدمت ۳۵۰۰ ساله جزو ده اثر بزرگ ملی در دست بازسازی می‌باشد.
  • زندان سلیمان: کوهی استوانه‌ای شکل تو خالی که در زبان مردم محلی زندان سلیمان نامیده می‌شود
  • کوه بلقیس:باارتفاع۳۳۳۵ قرار دارد. دریاچه‌ای فصلی وابسته به این کوه.
  • مسجد جامع تکاب: با قدمت بیش از صد سال با معماری زیبا ثبت شده در آثار لیست آثار ملی
  • سد قجور:مربوط به دوره پهلوی است و در تکاب، ۵ کیلومتری شرق تکاب واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۲ مهر ۱۳۷۷ با شمارهٔ ثبت ۲۱۳۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است
  • مسجد اوغول بیگ
  • یخچال اوغول بیگ
  • آرامگاه ایوب انصاری:مربوط به سدهٔ ۹ ه‍.ق است این بقعه جزو زیباترین مقابر مذهبی آذربایجان به حساب می‌آید بنای مذکور از تناسبات بسیار زیبایی برخوردار است که احتمال می‌رود ۵۰ سال بعد از فوت این عالم و فقیه این بنا را به پاس‌داشت وی می‌سازند؛ و در ۱۳ کیلومتری جنوب تکاب واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۷ خرداد ۱۳۳۵ با شمارهٔ ثبت ۱۲۴۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۳۹]
  • بازار تکاب افشار:بازار روباز تکاب در سال ۱۳۲۸ تا سال ۱۳۳۸ توسط معمار معروف شهر تبریز استاد غلام حسین معمار باشی تبریزی به دستور ساعد السطان افشار فتحعلی خان افشار در چهار خیابان اصلی به مرکزیت چهارراه فعلی تکاب ساخته شده‌است.
  • آبگرم تخت سلیمان (ایسدی سو): با چشمه‌های آب گرم، که برای درمان بیماری‌های روماتیسمی محبوبیت دارد.
  • چمن متحرک چملی: جزیره‌ای متحرک در داخل آب دریاچه چملی، واقع در روستای بدرلو تکاب که از مناطق بسیار زیبا ولی در عین حال گمنام و ناشناخته می‌باشد
  • قلعه سردار افشار بنای ساختمانی معروف به قلعه که در داخل شهر قرار دارد.
  • مسجد جامع یولقون آغاج
  • زندان نبی کندی
  • خانه اربابی نصرت آباد (قالا)
  • آبشار قینرجه
  • قلعه ساری قورخان
  • آبگرم و آبشار قینرجه در روستایی به همین نام واقع در جاده تخت سلیمان.
  • چهار ستون تاریخی چهار طاق زوار (کلیسای چهارطاقی) در روستای چهارطاق.
  • زندان برنجه
  • آب سرد یار عزیز
  • کوه چهل چشمه
  • از آثار باستانی و دیدنیهای شهرستان تکاب مسجد جامع تاریخی روستای اغولبیک که در ۵ کیلومتری شهرستان تکاب واقع و ۷سال زودتر از مسجدجامع تکاب بنا شده‌است. همچنین یخچال طبیعی بی‌نظیر قدیمی که قدمت آن به بیش از یک قرن می‌رسد می‌توان اشاره نمود؛ و کوره خانه قدیمی و… می‌توان اشاره نمود.

آب سرد معدنی روستای اوغول‌بیگ که در دربند واقع گشته خواص درمانی بسیار مفید دارد و سالانه مردم زیادی از روستاهای اطراف و شهرستان تکاب به آنجا می‌آیند. نور تپه که یکی از آثار قدیمی و تاریخی روستای اغولبیک که هم زیارتگاه و هم کوره آجر پزی، که آجر مسجد جامع اغولبیک در آنجا تولید می‌شده‌است و یکی از آثار ثبت شده میراث فرهنگی می‌باشد.[۴۰]

صنایع دستی

فرش افشار

دختر تکابی در حال بافت فرش افشار تکاب

اقتصاد تکاب افشار کشاورزی و دامداری است و از این حیث تقریباً خودکفا و صادرکننده است، اما بخش مهم دیگری از اقتصاد منطقه محصولات صنایع دستی و بر عهده زنان فرشباف تکاب است. قالی و قالیچه‌های نفیس و گرانبهای افشار محبوبیت خاصی در بازارهای فرش دنیا دارد، و از حیث رنگ و مرغوبیت و طرز بافت و نقشه از فرش‌های درجه اول است. هرچند گاهی قالیچه‌های آن چنان ظریفی توسط زنان و دختران ماهر و هنرمند تکاب افشار بافته می‌شود، که می‌توان آن را در کیف دستی جای داد. اما در کل فرش افشار شهرت خود را به کیفیت و دوام آن مرهون، و به فرش آهنین معروف است. خانواده‌های بسیاری از بافتن این فرش‌ها امرار معاش می‌کنند. در زمانی که بازار فرش دستباف رونق خوبی داشت بیش از ۱۸ هزار نفر به‌طور مستقیم به کار فرش بافی اشتغال داشتند، فرش دستباف افشار تکاب به نوعی سوغات این شهر هم محسوب می‌شود.[۴۱]

اگر بخواهیم اطلاعاتی کافی در مورد رنگ‌های گیاهی به کار رفته در قالی‌های افشار کسب کنیم، باید از رنگرزان سراغ بگیریم. کلیه رنگ‌ها را کوپ رنگی یا «قازان رنگی» می‌گویند. به دلیل اینکه، این رنگ‌ها را در داخل خم یا قازان تهیه می‌کردند.[۴۲]

سوغات

اغلب مردم در تکاب به کشاورزی و دامداری مشغول هستند و شاید معروف‌ترین سوغات این شهر که به نوعی صنایع دستی هم به حساب می‌آید فرش این منطقه باشد.

نقشه و طرح‌های فرش تکاب برگرفته از فرهنگ و طبیعت این شهرستان است. از دیگر صنایع دستی تکاب می‌توان به گلیم، جاجیم، صنایع چوبی و پشمی اشاره کرد. اتاقک

عسل، سیب، گیاهان دارویی، طلا و جواهرات از دیگر سوغات شهر تکاب هستند

مدارس

تا پیش از تأسیس مدارس، آموزش و پرورش در تکاب توسط ملایان در مکتب خانه‌ها صورت می‌گرفت. با شروع مشروطه شیخ ابوالحسن ذوالمجدین، که به علوم جدید و زبان فرانسه آشنایی داشت با کمک همکارانش به تدریس با شیوه جدید مبادرت کرد. مدرسه محمدیه -با نام جدید شهید چمران- در سال ۱۲۹۶، اولین مدرسه تکاب است که به کمک حسینعلی خان سردار افشار ساخته شد. در سال ۱۳۲۰ نیز مدرسه دخترانه زند تأسیس شد. نخستین دبیرستان تکاب در سال ۱۳۳۲ به کمک افتخار الملک تأسیس شد.[۴۳]

پلاک خودرو و موتور سیکلت

کدهای استان آذربایجان غربی برای شماره‌گذاری خودرو ۱۷ و ۲۷ و ۳۷ است که کد ۱۷ برای شهرستان ارومیه و کد ۲۷ و ۳۷ برای شهرستان‌های آن می‌باشد. پلاک خودروهای تکاب ایران ۲۷ ق است.[۴۴]

موتور سیکلت به صورت استانی شماره گذاری می‌شود و کدهای استان آذربایجان غربی ۳۷۱، ۳۷۲، ۳۷۳، ۳۷۴، ۳۷۵، ۳۷۶، ۳۷۷ است.

ترابری

مسافت مسیر جاده‌ای تکاب به ارومیه مرکز استان ۲۸۰ کیلومتر و مسافت مسیر جاده‌ای تکاب به تهران ۵۰۰ کیلومتر است.[۴۵][۴۶]

فاصله شهر تکاب با کلانشهرهای مهم و شهرهای همجوار (تمامی این محورها از نوع شبکه دسترسی سطح ۲ درون منطقه‌ای هستند):

تکاب تکاب تکاب
زنجان – ۲۳۱ کیلومتر[۴۷] سنندج – ۱۷۵ کیلومتر[۴۸] تهران – ۵۰۰ کیلومتر[۴۹]
ارومیه – ۲۸۰ کیلومتر[۵۰] تبریز – ۳۰۱ کیلومتر اردبیل – ۳۷۹ کیلومتر
اصفهان – ۷۴۱ کیلومتر کرج – ۴۶۲ کیلومتر ایلام – ۵۱۶ کیلومتر
بوشهر – ۱۲۳۲ کیلومتر شهرکرد – ۸۴۱ کیلومتر بیرجند – ۱۶۳۴ کیلومتر
مشهد – ۱۳۹۲ کیلومتر بجنورد – ۱۲۰۷ کیلومتر اهواز – ۸۰۲ کیلومتر
همدان – ۲۴۵ کیلومتر سمنان – ۷۱۷ کیلومتر زاهدان – ۱۹۶۵ کیلومتر
شیراز – ۱۲۲۶ کیلومتر قزوین – ۳۴۰ کیلومتر قم – ۴۸۵ کیلومتر
کرمان – ۱۴۷۱ کیلومتر کرمانشاه – ۳۰۱ کیلومتر یاسوج – ۱۰۷۴ کیلومتر
گرگان – ۹۰۱ کیلومتر رشت – ۳۶۴ کیلومتر خرم‌آباد – ۴۸۹ کیلومتر
ساری – ۷۶۷ کیلومتر اراک – ۴۴۲ کیلومتر بندرعباس – ۱۷۶۴ کیلومتر
مهاباد – ۱۸۵ کیلومتر یزد – ۱۱۲۱ کیلومتر بوکان – ۱۲۴ کیلومتر
سقز – ۱۰۷ کیلومتر مریوان – ۲۳۰ کیلومتر بانه – ۱۶۶ کیلومتر
نام محور طول مسافرت
تکاب – تخت سلیمان[۵۱] ۴۰ کیلومتر
تکاب – غارکرفتو[۵۲] ۴۰ کیلومتر
تکاب – شاهین دژ[۵۳] ۸۱ کیلومتر
تکاب – میاندوآب[۵۴] ۱۳۹ کیلومتر
تکاب – بیجار[۵۵] ۸۸ کیلومتر
تکاب – سقز (گردنه اوباتو)[۵۶] ۱۰۷ کیلومتر
تکاب – دیواندره (گردنه اوباتو)[۵۷] ۸۸ کیلومتر
تکاب – سنندج[۵۸] ۱۷۵ کیلومتر
تکاب – ماه نشان[۵۹] ۱۱۷ کیلومتر
تکاب – دندی[۶۰] ۸۷ کیلومتر

نگارخانه

پانویس

  1.  «جمعیت شهرستانهای استان بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۹ مارس ۲۰۱۹.
  2.  بهرام سرمست، نادر زالی، انتظام فضایی شبکهٔ شهری و برنامه‌ریزی جمعیتی در افق سال ۱۴۰۰- مطالعهٔ موردی: آذربایجان، ۱۶.
  3.  https://www.google.com/maps/place/Takab,+West+Azerbaijan+Province,+Iran/@36.401897,47.0961686,14z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!8m2!3d36.3997741!4d47.1075028!5m1!1e2?hl=en
  4.  https://www.google.com/maps/place/Takab,+West+Azerbaijan+Province,+Iran/@36.401897,47.0961686,14z/data=!4m5!3m4!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!8m2!3d36.3997741!4d47.1075028!5m2!1e4!1e2?hl=en
  5.  «گزیده اطلاعات». استان آذربایجان‌غربی، معاونت برنامه‌ریزی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ مارس ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۲ مرداد ۱۳۹۳.
  6.  https://www.tinn.ir/بخش-میز-خدمت-402/232042-کد-پیش-شماره-شهرهای-مرکز-استان-آدرس-اینترنتی-مخابرات-استان-ها
  7.  https://www.rond.ir/SimHelp/36/پیش-شماره-همراه-اول-در-شهرهای-ایران
  8.  https://www.otaghak.com/blog/souvenirs-handcraft-takab/
  9.  «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وزارت کشور. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳ شهریور ۱۳۹۴.
  10.  https://moshakhasat.ir/person/حسن-همتی
  11.  https://www.funigma.ir/412322/پلاک-27-مال-کجاست-؟
  12.  https://bimeh.com/mag/motorcycle-license-plate/
  13.  https://www.yasa.co/کد-ملی-و-شهر-محل-صدور-آن-شهر-محل-تولد/
  14.  https://whc.unesco.org/en/list/1077/
  15.  https://irangard.com/takht-e-soleyman
  16.  https://www.cgie.org.ir/fa/article/224348/تکاب
  17.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ اوت ۲۰۲۰.
  18.  https://fa.wikifeqh.ir/تکاب
  19.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۲۲.
  20.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ دسامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۱۲.
  21.  [۱][پیوند مرده]
  22.  [۲]
  23.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ اوت ۲۰۲۰.
  24.  رزم‌آرا، حاجعلی (۱۳۳۰)، فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادیها)؛ جلد ۴: استان ۳ و ۴ آذربایجان، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی کشور، انتشارات دایره جغرافیائی ستاد ارتش.
  25.  محمدی، علی، تاریخ تکاب افشار، فصل هجدهم – وجه تسمیه تکاب و افشار صفحه ۹۳–۹۸
  26.  [شهرستان تکاب در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]
  27.  https://rch.ac.ir/article/Details/11105
  28.  http://www.inboundpersia.com/dtext-62-azerbaijan
  29.  https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/72204
  30.  محمدی، علی، تاریخ تکاب افشار، فصل اول – رودخانه‌ها صفحه 19–20
  31. ↑ پرش به بالا به:۳۱٫۰ ۳۱٫۱ محمدی، علی، تاریخ تکاب افشار، فصل اول – رودخانه‌ها صفحه 20
  32.  «سایت هواشناسی کشور». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۵ نوامبر ۲۰۱۳.
  33.  بازبینی شده در آبان 92
  34.  خبرگزاری فارس عملیات احداث کارخانه استحصال طلا از بزرگ‌ترین معدن طلای خاورمیانه
  35.  یا بهتر است گفته شود پس از اشغال ایران توسط اعراب
  36.  که ظاهراً ورودی اصلی بوده و هم‌اکنون قابل استفاده نیست
  37.  «تخت سلیمان (آتشکدهٔ آذرگشنسب)». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۱ مه ۲۰۱۰.
  38.  «دربارهٔ تخت سلیمان». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۰۹.
  39.  «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. دریافت‌شده در ۲۰۱۱-۰۵-۱۹.[پیوند مرده]
  40.  «حوزه هنری استان آذربایجان غربی». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۰۹.
  41.  محمدی، علی، تاریخ تکاب افشار، صفحهٔ ۶۳
  42.  محمدی، علی، تاریخ تکاب افشار، صفحهٔ ۶۴
  43.  تاریخ تکاب افشار، محمدی، ص 84-86
  44.  http://www.otol118.com/articles/258[پیوند مرده]
  45.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭/ارومیه،+West+Azerbaijan+Province‭/@37.0142947,44.9718665,8z/data=!3m1!4b1!4m13!4m12!1m5!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!2m2!1d47.1075045!2d36.3997749!1m5!1m1!1s0x4005536391c23f05:0x4c2471f0fd99e701!2m2!1d45.0786282!2d37.5498061?hl=en
  46.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭/بیجار،+Kurdistan+Province‭/زنجان،+Zanjan+Province‭/تهران،+Tehran+Province‭/@36.1999198,48.0998557,8z/data=!3m1!4b1!4m26!4m25!1m5!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!2m2!1d47.1075045!2d36.3997749!1m5!1m1!1s0x3ff777ff22e8ba95:0x9b0462148df48448!2m2!1d47.6027443!2d35.872278!1m5!1m1!1s0x3ff610adb062ed93:0xab4ea9398b48690!2m2!1d48.5087209!2d36.6830045!1m5!1m1!1s0x3f8e00491ff3dcd9:0xf0b3697c567024bc!2m2!1d51.3346954!2d35.7218583!3e0?hl=en
  47.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭‭‭/بیجار،+Kurdistan+Province‭‭‭/زنجان،+Zanjan+Province‭‭‭/@36.2775752,47.8098883,8z/data=!4m11!4m10!1m2!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!1m2!1m1!1s0x3ff777ff22e8ba95:0x9b0462148df48448!1m2!1m1!1s0x3ff610adb062ed93:0xab4ea9398b48690!3e0
  48.  https://www.google.com/maps/dir/36.3908363,47.0926218/35.3511677,47.0111377/@35.8760173,47.1826439,8z/data=!4m2!4m1!3e0
  49.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭/بیجار،+Kurdistan+Province‭/زنجان،+Zanjan+Province‭/تهران،+Tehran+Province‭/@36.1999198,48.0998557,8z/data=!3m1!4b1!4m26!4m25!1m5!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!2m2!1d47.1075045!2d36.3997749!1m5!1m1!1s0x3ff777ff22e8ba95:0x9b0462148df48448!2m2!1d47.6027443!2d35.872278!1m5!1m1!1s0x3ff610adb062ed93:0xab4ea9398b48690!2m2!1d48.5087209!2d36.6830045!1m5!1m1!1s0x3f8e00491ff3dcd9:0xf0b3697c567024bc!2m2!1d51.3346954!2d35.7218583!3e0?hl=en
  50.  https://www.touristgah.com/Iran/City/Distance/34-413/فاصله-ارومیه-تا-تکاب
  51.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭/West+Azerbaijan+Province,+Tazekand-e+Nosratabad,+تکاب+-+تخت+سلیمان،+تخت+سليمان‭/@36.5092682,47.0201946,11z/data=!4m15!4m14!1m5!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!2m2!1d47.1075045!2d36.3997749!1m5!1m1!1s0x401d37aaf6ae6833:0xfbfd8b827075fb05!2m2!1d47.234817!2d36.604659!3e0!5i1?hl=en
  52.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭/غار+کرفتو‭/@36.3290299,46.9107731,12z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!2m2!1d47.1075045!2d36.3997749!1m5!1m1!1s0x4002906575ca533f:0x3305fe76a4439dca!2m2!1d46.8541219!2d36.273491!3e0?hl=en
  53.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭/شاهین+دژ،+West+Azerbaijan+Province‭/@36.5372711,46.693287,11z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!2m2!1d47.1075045!2d36.3997749!1m5!1m1!1s0x40032ffb903e26ad:0x89ec318763cd5532!2m2!1d46.570133!2d36.6740953!3e0?hl=en
  54.  https://www.bahesab.ir/map/distance/
  55.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭/بیجار،+Kurdistan+Province‭/@36.1362548,47.0748743,10z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!2m2!1d47.1075045!2d36.3997749!1m5!1m1!1s0x3ff777ff22e8ba95:0x9b0462148df48448!2m2!1d47.6027443!2d35.872278!3e0?hl=en
  56.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭/سقز،+Kurdistan+Province‭/@36.2655729,46.4087946,10z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!2m2!1d47.1075045!2d36.3997749!1m5!1m1!1s0x40025ade12dbfd8f:0x66613d101e4926b9!2m2!1d46.2706586!2d36.2408545!3e0?hl=en
  57.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭/دیواندره،+Kurdistan+Province‭/@36.1566628,46.6679553,10z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!2m2!1d47.1075045!2d36.3997749!1m5!1m1!1s0x3ff869cc35afb93d:0x2bbc6433e1dfea4c!2m2!1d47.022668!2d35.915913!3e0?hl=en
  58.  https://www.google.com/maps/dir/36.3908363,47.0926218/35.3511677,47.0111377/@35.8760173,47.1826439,8z/data=!4m2!4m1!3e0
  59.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭/شیرمرد،+West+Azerbaijan+Province‭/ماهنشان،+Zanjan+Province‭/@36.5738735,47.2260176,11z/data=!3m1!4b1!4m20!4m19!1m5!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!2m2!1d47.1075045!2d36.3997749!1m5!1m1!1s0x401d330ccac57469:0x3235f2e1f8c756ff!2m2!1d47.0912165!2d36.5951528!1m5!1m1!1s0x401d72b891f7a23b:0x6cc0226a210159c8!2m2!1d47.6779116!2d36.7419438!3e0?hl=en
  60.  https://www.google.com/maps/dir/تكاب،+West+Azerbaijan+Province‭/شیرمرد،+West+Azerbaijan+Province‭/دندی،+Zanjan+Province‭/@36.513173,47.1983598,11z/data=!3m1!4b1!4m20!4m19!1m5!1m1!1s0x4002ba840d0dff29:0xa8a0ec599e7c5913!2m2!1d47.1075045!2d36.3997749!1m5!1m1!1s0x401d330ccac57469:0x3235f2e1f8c756ff!2m2!1d47.0912165!2d36.5951528!1m5!1m1!1s0x401d5c4b45b0c15b:0xab607739761b7802!2m2!1d47.622596!2d36.5541817!3e0?hl=en

منابع

دزفول

 

کشور

ایران

استان

استان خوزستان

جمعیت

423,552

مساحت

4,646

موقعیت زمانی

IRDT

ارتقاع

142

دزفول (شهر جهانی کَپوبافی)

18
Few Clouds

 

شهر دزفول در کنار رودخانه دِز، در بخش های جلگه ای استان خوزستان، در ارتفاع 140 متری از سطح دریا قرار دارد. این شهر دارای آب و هوای گرم و خشک است.
شهرستان دزفول دارای چهار بخش«مرکزی»، «سردشت»، «چغامیش» و «شهیون»، نه شهر و 11 دهستان است.
این شهر از قدیمی ترین شهرهای استان خوزستان به شمار می رود و از نظر تاریخی، طبیعی و فرهنگی ویژگی های برجسته ای دارد. دزفول بر سر شاهراه ارتباطی تهران – اهواز (مرکزاستان خوزستان) واقع شده است و اولین مرکز تجاری شمال خوزستان است که ارتباط تجاری با استان لرستان را برقرار می کند. اساس اقتصاد شهرستان دزفول بر کشاورزی، دامداری و صنایع کارخانه ای استوار است. دزفول به سبب وجود رودخانه های مهمی از قبیل دِز و کرخه و دشت حاصلخیز مقام نخست کشاورزی از جمله سبزیجات و صیفی جات را در ایران در دست دارد. این شهر کارخانجات و کارگاه های پنبه ریسی بسیاری را در خود جای داده است و هم اکنون صنایع کوچک و متوسط متعددی در دزفول مشغول به تولید هستند. در  سال 1402 شهر دزفول به عنوان شهر جهانی کَپوبافی ثبت شد. 

دزفول در زمان جنگ تحمیلی بارها مورد اصابت موشک قرار گرفت.
جمعیت این شهرستان از اقوام مختلف از جمله لر، بختیاری، دزفولی و اقلیت های عرب، ترک و کرد و چندین قومیت دیگر تشکیل شده است که بیشتر آنان به زبان فارسی با گویش محلی دزفولی صحبت می¬کنند. مردم این شهر مسلمان و شیعه مذهب هستند.

جاذبه گردشگری

  • پل سفید اهواز

    پل سفید اهواز پل سفید یا پل هلالی در مركز شهر اهواز اولین پل معلق ایران، به‌عنوان چهارمین پل فلزی معلق…

  • چغازنبیل

    چغازنبیلزیگورات دوراونتاش (آشوری: Dūr Untaš؛ ایلامی: Āl Untaš dNapiriša) که بیشتر با نام چُغازَنبیل شناخته می‌شود، نیایشگاهی باستانی…

  • محوطه ی باستانی شوش

    محوطه ی باستانی شوششهر باستانی شوش از مهم ترین و باشکوه ترین سکونتگاه های شناخته  شده در جهان با قدمتی حدود…

  • سازه های آبی شوشتر

    سازه های آبی شوشترمجموعه سازه های آبی شوشتر از کهن ترین شاهکارهای فنی و مهندسی در ایران و جهان و مربوط به…

  • محوطه باستانی کول فرح

    محوطه باستانی کول فرحاین محوطه باستانی در منطقه ‌ای به نام تنگ کول فرح یا کول ‌فره در انتهای دشت ایذه…

  • پل‌ تاریخی دزفول

    پل‌ تاریخی دزفولدزفول یکی از شهرهای استان خوزستان است که به داشتن باغ‌های مرکبات و رودخانه‌ی پرآب دز شهرت دارد….

  • مرکز فرهنگی دفاع مقدس خرمشهر (موزه ی جنگ)

    مرکز فرهنگی دفاع مقدس خرمشهر (موزه ی جنگ)ساختمان مرکز فرهنگی دفاع مقدس خرمشهر در سال ۱۳۰۹ساخته و تا پایان جنگ ایران و عراق به عنوان…

  • تالاب شادگان

    تالاب شادگانتالاب شادگان در جنوب غربی ایران جنوب شهر شادگان و در جنوب جلگه ی خوزستان واقع شده  است….

  • آبشار شوی (تله زنگ)

    آبشار شوی (تله زنگ)آبشار شوی (shevi) یا «تَلِهْ‌زَنگ» یکی از زیباترین آبشارهای ایران و بزرگ‌ترین آبشار خاورمیانه است که در رشته…

  • تَش کوه (کوه آتشین)

    تَش کوه (کوه آتشین)تش کوه یکی از زیباترین و شگفت انگیزترین پدیده های زمینی درگردشگری ایران به شمار می رود که…


منبع: وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی 

 

دزفول

دزفول
دسفیل
جهت عقربه‌های ساعت از بالا:
پل باستانی (ساسانی یا رومی) دزفول، پایگاه چهارم شکاری دزفول، مسجد جامع دزفول، آرامگاه یعقوب لیث صفاری، منظری از پل باستانی دزفول در شب، بخش شهیون شهرستان دزفول و دریاچه تمی، بقعه شاه رکن‌الدین دزفول و خانه تاریخی تیزنو دزفول
Map

نشان‌واره (لوگو) شهرداری دزفول

کشور  ایران
استان خوزستان
شهرستان دزفول
بخش مرکزی
نام(های) پیشین دژپل، دژ پوهْل، دسبول، دسفول، اندامش
سال شهرشدن تاسیس شهرداری :سال۱۲۹۹
مردم
جمعیت ۲۶۴٬۷۰۹ نفر (سال ۱۳۹۵)[۱][یادداشت ۱]
رشد جمعیت ۷٪+ (۵سال)
جغرافیای طبیعی
مساحت ۴۷۶۲ کیلومتر مربع (مساحت شهرستان)
ارتفاع ۱۴۳ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۷ درجه سانتی گراد (میانگین حداقل‌ها، سردترین ماه) و ۴۳ درجه (میانگین حداکثرها، گرمترین ماه)
میانگین بارش سالانه ۴۰۰ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه ندارد
اطلاعات شهری
شهردار محمد عتاب اهوازی[۲]
ره‌آورد مرکبات، کلوچه‌های دزفولی،
صنایع دستی، قلم‌نی شیره خرما و ارده، محصولات لبنی
پیش‌شمارهٔ تلفن ۰۶۱
وبگاه
شناسهٔ ملی خودرو  ایران ۲۴ د _ ۳۴ ص، و
کد آماری ۱۲۸۲

دزفول بر ایران واقع شده‌است

دزفول

دِزفول یکی از شهرهای استان خوزستان و مرکز شهرستان دزفول است. این شهر که در ساحل رودخانهٔ دز واقع شده، از لحاظ وسعت و جمعیت، دومین شهر بزرگ استان و بزرگ‌ترین شهر در شمال خوزستان محسوب می‌شود؛[۳][۴][۵][۶][۷][۸] این شهر در سال ۱۳۹۵ خورشیدی با جمعیتی بالغ بر ۲۶۴٬۷۰۹ نفر، ۳۱ امین شهر پرجمعیت ایران و پرجمعیت‌تر از ۷ مرکز استان بوده‌است.[۹]

دزفول که در دامنه‌های زاگرس میانی جای دارد، پیشینهٔ تاریخی‌اش به زمان ساسانیان بازمی‌گردد و پیش از آن نیز به عنوان بخشی از سرزمین‌های امپراتوری‌های عیلام و هخامنشیان به‌شمار می‌رفته‌است.[۱۰][۱۱] فرهنگ مردم دزفول را می‌توان آمیزه‌ای از فرهنگ‌های کهن خوزستان دانست.[۱۲] مناطق اطراف دزفول در حدود ۵ هزار سال، زیستگاه مردم این نواحی بوده‌است.[۱۳]

دزفول دارای زمستان و پاییزی مدیترانه‌ای است و زیست‌بوم آن از پایان زمستان تا ابتدای بهار بسیار سرسبز است. این شهر با زیست‌بوم جلگه‌ای-کوهپایه‌ای و کوهستانی خود در سراسر سال و به ویژه در روزهای نوروز پذیرای شمار بسیاری از گردشگران است. گرم‌ترین و سردترین ماه‌های سال در دزفول به ترتیب ماه‌های تیر و دی هستند. بررسی یک دورهٔ آماری آب و هوایی نشان‌دهندهٔ آن است که حداقل درجهٔ حرارت دزفول ۱۵ درجه و حداکثر آن ۴۵ درجه سانتی‌گراد است.[۱۴]

دزفول از شهرهای تأثیرگذار در وقوع انقلاب ۱۳۵۷ در ایران بوده‌است[۱۵] و در خلال جنگ ایران و عراق نیز به دفعات توسط موشک‌های ارتش عراق، مورد حمله قرار گرفت. مقاومت‌های مردم این شهر در طول جنگ، موجب شد تا دزفول در این دوره به «شهر استقامت» و «پایتخت مقاومت ایران» معروف گردد.[۱۶][۱۷][۱۸]

اولین قومی که به سرزمین دزفول آمدند عیلامی‌ها بودند که بیش از پنج هزار سال پیش به این منطقه آمدند و تقریباً قدری پایین‌تر از بقعه علی مالک فعلی شهر دزفول را با نام «آوان» بنا کردند که البته از اصلیت عیلامی‌ها اطلاعی در دست نیست. بعد از عیلامیها در سال ۷۴۰ قبل از میلاد مسیح آشوریها در این سر زمین ساکن شدند. سپس هخامنشیان آریایی‌تبار که از اهالی ایذه خوزستان بودند در دزفول سکونت داشتند. با تاخت و تاز اسکندر مقدونی و و آوردن تعدادی یونانی به ایران در سال ۳۳۰ قبل از میلاد مسیح اختلاط قومیتی ترکیب تازه یافت و ۵۰سال پیش از میلاد اشکانیان (پارتیان) بر منطقه حکومت کردند. بعد از آنها گروه‌ها و اقوام دیگری از قبیل اعراب و مغول‌ها نیز به این منطقه آمدند. الغرض این مجموعه با توجه به آمیزش‌ها و مواصلت‌های بسیار ترکیبی یافت که اکنون نامش دزفول است. مردم دزفول و به‌طور کلی خوزستان، آمیزه‌ای از گروه‌های نژادی و قومی مختلف هستند که از چند هزار سال قبل تا کنون در این منطقه رفت و آمد یا سکنی داشته‌اند. عیلامی‌ها، خوزی‌ها، یونانیان، پارتیان، پارسیان، سریانی‌ها، ترک‌ها، مغول‌ها و گرجی‌ها از این قوم‌ها بودند.

نام‌شناسی

«دزپل» یا «دِژپُل» را در گویش بومی «دزفیل» و «دسفیل» گویند که در نهایت به «دزفول» دربارهٔ این پرونده تلفظ  تبدیل شده‌است. «دژ» به معنی سنگر و سکوی دیدبانی می‌باشد و چنین برمی‌آید که نام دزفول یا دزفیل از نام دژ ساخته شده در کنار پل گرفته شده‌است.[۱۹] [منبع نامعتبر؟][نیازمند یادکرد دقیق] گفتنی است یکی از محله‌های کهن شهر دزفول روناش است، (در سده چهارم هجری قمری شهر دزفول به قصر روناش نیز نامور بوده‌است)، که در شرق رود دز جای داشته و هنوز ویرانه‌هایی به همین نام نمودار است.[۲۰]

احتمالاً نام دزفول یا «دژپل» از واژهٔ «پل» گرفته شده‌است؛ و «دز» نیز به معنی قلعه است و منظور دژی است که عده‌ای نگهبان و مأمور برای حفاظت پل در آن زندگی می‌کردند. چنانچه پس از دوران انحطاط شوش و نیز خرابی جندی شاپور، برخی مردم این دو شهر به اطراف این دژ پناه آوردند و خانه‌هایی ساختند و به تدریج شهر به وجود آمده‌است. دزفول در اصل «اندامیش» نام داشته و تا اوایل قرن سیزدهم نیز به همین نام بوده‌است. معمولاً دژ به معنی قلعه است ولی در اینجا منظور یک دژ طبیعی می‌باشد که در ۴۸ کیلومتری دزفول در کنار رود دز قرار گرفته و یکی ازمهمترین استحکامات کوهستانی ایران به‌شمار می‌آید.[۲۱][منبع نامعتبر؟]

در نگاهی دیگر می‌توان گفت چون در گویش مردم بومی، نام دسفیل یا دزفیل بکار برده می‌شود و این نام را سینه به سینه از نیاکانشان شنیده‌اند و از طرفی ارتش ساسانی دارای فیل بوده‌است و فیل‌ها معمولاً در جاهای پرآب مانند کنارهٔ رودخانه‌ها نگهداری می‌شوند، نام دژپیل (دژی برای نگهداری فیل) نیز می‌تواند یکی از نام‌های درست برای این شهر باشد. (دژ=قلعه، پیل=فیل)[نیازمند منبع]

ابن سرابیون در کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین خوزستان می‌نویسد: دزفول یعنی دژ پل که منظور قلعه پل باشد که در کنار رودخانه دز در جنوب شهر سابق جندی شاپور جا دارد و نیز معروف است که می‌گویند به فرمان شاپور اول ساخته شده‌است؛ که به همین مناسبت آن شهر نیز به همین نام موسوم شد.[۲۲] [منبع نامعتبر؟][نیازمند یادکرد دقیق]

شهر دزفول در اواخر قرن ۶ هجری به نام (دز پول) شهرت داشته‌است و در تاریخ گزیده حمدﷲ مستوفی این نام مکرر به صورت دزپول آمده‌است.[۲۳][منبع نامعتبر؟](در صفحات ۵۵۷، ۷۲۵، ۷۵۰، ۷۵۱). در برخی از کتب نام قدیم رودخانه را «زاب یا جندی شاپور» هم نامیده‌اند. برخی از جغرافی دانان و نیز مورخین نام این شهر را روناش و قصر روناش ذکر کرده‌اند و چنین استنباط می‌شود که در قرن چهارم هجری چون ساختمان‌های شهر دزفول در دو طرف رودخانه دز گسترش یافته‌اند پس در قسمت شرقی آن قلعه یا دژ قرار گرفته و قسمت غربی رودخانه به نام روناش معروف بوده‌است.[۲۴] [منبع نامعتبر؟]

ابن بطوطه دزفول را «دسبول» نامیده و می‌نویسد: «از دروازه‌های شهر یک دروازه به طرف خشکی و بقیه به طرف رودخانه باز می‌شود. در دوطرف رودخانه باغها قرار دارد. عمق رودخانه زیاد است…»[۲۵]

کهارت می‌نویسد: «قصر روناش از محله قلعه فعلی (جای همان دژ باستانی) تا مسجد جامع دزفول را دربرمی‌گرفت. در قرون ۱۱ و۱۰میلادی (سوم وچهارم هجری) این شهر را قنطره (پل) یا قنطره رومی (پل رومی) می‌نامیدند.»[۲۶][منبع نامعتبر؟] به دلیل این‌که روناش و دزفول در دو سر رودخانه قرار گرفته بودند، بعضی این دو قسمت را دو شهر جداگانه شمرده و برخی هر دو را دو محله از یک شهر انگاشته‌اند.[نیازمند منبع]

نام‌ها

تصویر پل قدیم دزفول پشت اسکناس صد ریالی حکومت پهلوی
  • اندامش یا اندیمشان (Andamesh) یکی از نام‌های تاریخی دزفول است که به گفته‌اصطخری و تعدادی دیگر از مورخین، نام دزفول و همچنین نام پل دزفول بوده‌است. نمی‌توان به‌طور دقیق گفت که از چه زمانی از این نام استفاده شده‌است اما به نظر می‌رسد از دوران هخامنشیان تا ساسانیان از این نام استفاده شده‌است.[نیازمند منبع]
  • دژپل(Dzhpl): از ۱۷۵۰ سال قبل که پل قدیمی دزفول بر رودخانه دز بنا شد، نام این شهر را دژپل گذاشته‌اند. دژپل ازنام همان پل مشتق گردیده‌است. معمولاً دژ به معنی قلعه است ولی در اینجا منظور یک دژ طبیعی می‌باشد که در ۴۸ کیلومتری دزفول در کنار رود دز قرار گرفته و یکی ازمهمترین استحکامات کوهستانی ایران به‌شمار می‌آید.[۲۷] [منبع نامعتبر؟][نیازمند یادکرد دقیق]
  • دزپل(dzpl):پس از دژپل، نام این شهر به دزپل رواج یافت.[نیازمند منبع]
  • قصر روناش یا رعناش(Gasr-o-Rovnas): روناش نام باستانی و پنج هزار ساله ی؛ دژپل؛ یا دزفول از شهرهای کنونی ایران است و نیز پلی که در زمان شاپور اول بر روی رودخانه دز بنا گردید پل روناش یا رعناش نام‌گذاری شد دژی به همین نام برای پاسداری از این پل بنا گردید که به آن قصر روناش یا رعنا می‌گفتند. نام روناش تا سدهٔ دهم هجری همچنان بر سر زبان‌ها بود تا اینکه در دوران شاه اسماعیل صفوی به؛ رعناش؛ بدل گردید. در حال حاضر نیز به برآمدگی‌های ساحل غربی دز رعنا (بدون ش) می‌گویند.[۲۸][منبع نامعتبر؟][نیازمند یادکرد دقیق] ابوعبدالله یاقوت بن عبداله حموی رومی بغدادی در کتاب معروف معجم البلدان پیرامون قصر روناش چنین نوشته‌است: «روناش شهرستانی از خوزستان است و جایی است که امروز دزپول گفته می‌شود.»[نیازمند یادکرد دقیق]
  • روناش (Rovnas):این نام تا اوایل قرن دهم ه‍.ق رواج داشته‌است تا اینکه سرانجام در سال ۹۱۴ ه‍.ق در دوره صفویه و در زمان شاه اسماعیل اول دگرگونی یافته و رعناش (Ranas) گردیده‌است. در حال حاضر نیز برآمدگی‌های ساحل غربی دز را رعنا (Rana) می‌گویند که (ش) آخر آن حذف شده‌است.[۲۹] [منبع نامعتبر؟][نیازمند یادکرد دقیق]
  • دزفول(dezful): این نام از قرن ۷ ه‍.ق در کتاب‌ها دیده می‌شود و تاکنون نیز به این نام مشهور بوده‌است. این نام از واژه دژپل گرفته شده‌است.[۳۰] [منبع نامعتبر؟][نیازمند یادکرد دقیق]

تاریخچه

پل ساسانی یا پل قدیم دزفول

بر پایه نوشته ایرج افشار (شهرهای ایران) دزفول شهری است که پیشینه آن به چندین هزار سال می‌رسد. از کهن‌ترین شهرهای استان خوزستان به‌شمار می‌رود و از دید تاریخ و فرهنگ ویژگی‌های برجسته‌ای دارد. والتر هینتس آلمانی، گمان می‌برد آوان پایتخت حکومت عیلام در اطراف دزفول کنونی جای داشته‌است.[۳۱] تپه‌های باستانی چغامیش با دیرینه‌ای نزدیک به ۴۰۰۰ سال پیش از زایش مسیح که به گفته باستان‌شناسان، گنجینه ارزشمندی از دانستنی‌های سودمند پیرامون رخدادهای زمان باستان از هزاره هفتم پیش از زایش تا شکوفایی تمدن شوش را دربردارند نیز در شهرستان دزفول جای دارد.[۳][۳۲] از این تپه‌های باستانی آثار ارزشمندی چون نخستین سند دریانوردی جهان، لوح‌های تکامل موسیقی و مهرهای استوانه‌ای چند هزار ساله کشف شده که کلیه این آثار در موزه ملی ایران و موزه مؤسسه شرق‌شناسی شیکاگو نگهداری می‌شوند.[۳۳]

بانو هلن کنتور، یکی از دست‌اندرکاران گروه کاوشگری و باستان‌شناسی این گستره، در هنگام یک سخنرانی در تهران پیرامون کاوش‌های انجام گرفته در تپه چغامیش از دزفول به نام ‹‹شهری از سپیده دم تاریخ›› یاد کرده‌است.[۳۴][۳۵]

والتر هینتس آلمانی، در کتاب خود تحت عنوان «دنیای گمشده عیلام» که به فارسی ترجمه شده، می‌نویسد:

ممکن است اَوان در اطراف جایی که امروز دزفول قرار دارد، بوده باشد.

[۳۶]

از اسلام تا قاجاریه

در زمان خلافت عمر خلیفه دوم، ایران توسط سپاه اعراب فتح شد و سپاهیان مسلمان وارد بخش‌هایی از خوزستان شدند. اهواز و شوشتر به تصرف نیروهای عرب مسلمان درآمد و بعد مسلمین به طرف جندی شاپور حرکت کردند و درگیری چندانی به وجود نیامد و گندی‌شاپور نیز به دست اعراب مسلمین افتاد؛ و نیز گویند در همان سال مسلمین (پس از فتح شوش) روی جندی شاپور لشکر کشیدند. در آن هنگام زرین عبدالله در پیرامون آن شهر لشکر زد و سرگرم محاصره آن بود که مدد مسلمین رسید.

لذا جندی شاپور و شوشتر به تصرف نیروهای مسلمان درآمد. دزفول که در آن زمان شامل قلعه و ساختمان‌های اطراف آن بوده‌است، نیز زیر نظر حاکم جدید یعنی حکام اموی و سپس عباسی که به شوشتر و جندی شاپور گماشته می‌شدند قرار گرفت. تقریباً تا ۲ قرن هر حاکمی که می‌آمد بر دزفول تسلط داشت و سراسر خوزستان به تصرف اعراب درآمده بود. در اواسط سده دوم هجری، دلاوری به نام یعقوب لیث صفاری که مردی شجاع و نخستین دولتمرد کاردان و با تدبیر بود؛ بدون توجه به عوامل خلافت، علم استقلال برافراشت و نخستین دولت مستقل ایرانی را پایه‌گذاری کرد و خوزستان را نیز به کانون آزادی خواهان ایران تبدیل کرد. محمد واصل در جنگ با یعقوب لیث شکست خورد و مورد تعقیب قرار گرفت و وی بر اموال و ذخائر او دست یافت. بعد از درگذشت یعقوب او را در گندی شاپور به خاک سپردند. برخی احتمال می‌دهند گندی شاپور در ۱۲ کیلومتری جنوب دزفول بوده‌است[۳۷][۳۸] (ببینید: آرامگاه یعقوب لیث صفاری). فرمان حکومت مناطقی از ایران از جمله خوزستان و دزفول در زیر حاکمیت خاندان صفاری باقی ماند.[نیازمند منبع]

شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۱۴ هجری به هویزه رفت و حکمران آنجا را مغلوب و عده کثیری از مشعشعیان را کشت و سرزمین‌های آن‌ها را به تصرف خود درآورد. پس از تسلط نیروهای شاه اسماعیل صفوی بر خوزستان حکومت شوشتر و دزفول به شیخ محمد و حاج محمد پسران ملا قوام‌الدین که به خاندان رعناشی معروف بودند سپرده شد.

در زمان فتحعلیشاه قاجار که بخش شمالی خوزستان یعنی شوشتر و دزفول زیر نظر حکمران کرمانشاهان قرار گرفت و محمدعلی میرزای دولتشاه پسر فتحعلی شاه که یکی از شاهزادگان توانای قاجار بود، اسد خان بختیاری را که شورش کرده بود، پس از آمدن به خوزستان مطیع خود کرد مجدداً ناآرامی‌های پراکنده‌ای هم صورت گرفت تا اینکه در سال ۱۲۶۶ ه‍.ق ناصرالدین شاه، اردشیر میرزا را به خوزستان فرستاد و او ابتدا دزفول و سپس شوشتر را از چنگ شورشیان درآورد.[۳۹][منبع نامعتبر؟]

جنگ ایران و عراق

ویرانه‌های یک خانه پس از موشک باران دزفول توسط رژیم بعث

با آغاز جنگ ایران و عراق، دزفول یکی از شهرهایی بود که بیش از ۱۶۰ بار به آن یورش موشکی شد. این حملات به قدری زیاد بود که اعراب نام (بلد الصواریخ) به معنی شهر موشک‌ها را به دزفول دادند. دزفول به عنوان شهری که جزء اهداف اصلی حملات موشکی عراق بود شناخته می‌شده و در ترتیب ابجد موشک‌های عراقی همیشه (الف) دزفول بوده‌است. مردم دزفول با وجود موشک‌باران شدید همچنان مقاومت می‌کردند و نماز جمعه دزفول هر هفته با حضور مردم و رزمندگان اقامه می‌شد. در تاریخ ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ هواپیماهای عراقی در نخستین روز جنگ به شیوه نیروی هوایی ارتش اسراییل در جنگ شش‌روزه به پایگاه‌های نیروی هوایی ایران یورش بردند. پایگاه چهارم شکاری دزفول (پایگاه وحدتی) یکی از این پایگاه‌ها بود.[۴۰]

پس از آن نیروهای عراقی بارها به شهرهای دزفول و اندیمشک با بمب و موشک یورش بردند دزفول در جنگ هشت ساله ۲٬۶۰۰ کشته داشت. پس از جنگ به پاس پایداری مردم دزفول، این شهر، شهر نمونه نامیده شد.[۴۱]

نماد مقاومت ایران

به پاس مقاومت و پایداری مردم دزفول در طول ۸ سال جنگ ایران و عراق، چهارم خرداد در تقویم ملی ایران از سال ۱۳۹۰ به عنوان روز مقاومت و پایداری، روز دزفول نام‌گذاری شده‌است.[۴۲]

جغرافیا

[ویرایش]

موقعیت جغرافیایی

[ویرایش]

دزفول در بین شهرستان‌های استان خوزستان

شهرستان دزفول از دید جغرافیایی در درازای جغرافیایی ۴۸ درجه و ۲۴ دقیقه خاوری و پهنای جغرافیایی ۳۲ درجه و ۲۲ دقیقه شمالی گسترده شده‌است و بلندای آن از روی دریا ۱۴۰ متر می‌باشد.[۴۳]

اقلیم

دزفول مانند بیشتر شهرهای خوزستان دارای آب و هوای گرم و شرجی است و تابستانی گرم و زمستانی مدیترانه‌ای دارد. میانگین بارش سالانه باران ۴۰۰ میلی‌متر و میانگین دما ۳ درجه سانتی‌گراد در زمستان و ۴۹ درجه سانتی‌گراد در تابستان است.[۴۴]

آب و هوای دزفول
ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال
گرم‌ترین
۲۳ ۳۰ ۳۲ ۳۷ ۴۷ ۴۸ ۴۸ ۴۸ ۴۵ ۴۰ ۳۳ ۲۶ ۴۸
میانگین گرم‌ترین‌ها
۱۴ ۱۸ ۲۲ ۲۸ ۳۶ ۴۱ ۴۳ ۴۲ ۴۰ ۳۲ ۲۴ ۱۷ ۳۰
میانگین سردترین‌ها
۷ ۸ ۱۲ ۱۷ ۲۳ ۲۷ ۲۸ ۲۸ ۲۴ ۱۸ ۱۱ ۹ ۱۸
سردترین
۶ ۱۲ ۱۷ ۲۰ ۱۶ ۱۲ ۵
بارش
mm
۷ ۶ ۵ ۳ ۱ ۱ ۱ ۲ ۶ ۳۲
منبع: سایت ودربیس[۴۵] آوریل ۲۰۱۰

رودخانه‌ها

مهم‌ترین رودخانه دزفول، رود دز می‌باشد که از کوه‌های زاگرس لرستان سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از سد دز از میان شهر می‌گذرد و تاکنون ۵ پل بر روی آن ساخته شده‌است. (پل قدیم دزفول، بر روی این رود قرار گرفته‌است) همچنین در ساحل رودخانه پارک‌ها و تفریحگاه‌هایی ساخته شده که از جاذبه‌های گردشگری شهر به‌شمار می‌روند.[۴۶]

مردم‌شناسی

قومیت

مردم کنونی دزفول ایرانی‌تبار و اکثراً به زبان فارسی صحبت میکنند. اولین گروهی که به منطقه کنونی دزفول آمدند عیلامیها بودند که بیش از پنج هزار سال پیش به این منطقه آمدند[نیازمند منبع] سپس هخامنشیان پارسی در دزفول سکونت داشتند.[نیازمند منبع] برخی معتقدند که با تاخت و تاز اسکندر مقدونی و آوردن تعدادی یونانی به ایران در سال ۳۳۰ قبل از میلاد مسیح اختلاط قومیتی ترکیب تازه یافت در صورتیکه هیچ مدرک تاریخی قوی و مطالعات ژنتیکی چنین چیزی را تأیید نکرده است. زیرا سلوکیان بر بخش بزرگی از آسیا و اروپا تسلط داشتند و جمعیت آنها به اندازه‌ای نبود که بتوانند در سراسر فلات ایران پراکنده شوند. مناطق ایرانی در زمان تسلط بیگانگان توسط خود بومیان محلی به صورت نیمه‌مختار اداره میشد. حکومت یونانی‌ها کمتر از ۹۰ سال دوام آورد و اشکانیان آنها را بیرون راندند. در مورد مغول‌ها هم همینطور. ۵۰سال پیش از میلاد اشکانیان (پارتیان) بر منطقه حکومت کردند که آنها اقوامی ایرانی بودند. بعد از آنها گروه‌ها و اقوام دیگری از قبیل اعراب نیز به این منطقه آمدند. مردم دزفول و به‌طور کلی خوزستان، آمیزه‌ای از جمعیت‌های بومی فلات ایرانی هستند که از چند هزار سال قبل تا کنون در این منطقه رفت‌وآمد یا سکنی داشته‌اند. عیلامی‌ها، خوزی‌ها، پارتیان و پارسیان از این قوم‌ها بودند. [۴۷] اما با توجه به مردم‌شناسی تاریخی خوزستان و با توجه به روند مشابه اختلاط اقوام پیشین در سرتاسر کشور و با توجه به دسته‌بندی مدرن اقوام در کشور از نظر فرهنگی و سبک زندگی، مردم بومی دزفول همچون مردم بومی شوشتر، بهبهان و گتوند، در گروه مردم فارس‌زبان قرار می‌گیرند و پای بند به آداب و رسوم مردم فارس همچون شیرازی‌ها و اصفهانی‌ها و یزدی‌ها و امثالهم هستند.[۴۸][۴۹][۵۰][۵۱] بر اساس تحقیقات آکادمیک دکتر مازیار اشرفیان بناب درواقع ایرانیان مدرن حدود ۹۰٪ ژنتیک یکسانی با ایرانیان باستان دارند. همه مردم ایران تقریباً ژنوم مشابهی دارند که از عصر تا تداوم خود را حفظ کرده است. بنابراین مردم دزفول مانند دیگر مردم ایرانی عمدتاً از کشاورزان نوسنگی (عصر حجر جدید-۷۰۰۰ سال پیش) فلات ایران (پارسی‌ها، پارتی‌ها، مادها و عیلامی‌ها و…) سرچشمه میگیرند.

جمعیت

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت شهرستان دزفول ۴۴۴٬۰۰۰ نفر (در ۷۸٬۳۴۸ خانوار) بوده‌است که ۲۶۴۰۰۰ نفر از آنان در شهر دزفول ساکن بوده‌اند. جدول زیر روند تغییرات جمعیت شهر دزفول به شرح ذیل بوده‌است.[۵۲]

جمعیت تاریخی
سال جمعیت ±%
۱۳۴۵ ۸۴٬۴۹۹
۱۳۵۵ ۱۲۱٬۲۵۱ ۴۳٫۵٪+
۱۳۶۵ ۱۵۱٬۴۲۰ ۲۴٫۹٪+
۱۳۷۰ ۱۸۱٬۳۰۹ ۱۹٫۷٪+
۱۳۷۵ ۲۰۲٬۶۳۹ ۱۱٫۸٪+
۱۳۸۵ ۲۲۸٬۵۰۷ ۱۲٫۸٪+
۱۳۹۰ ۲۴۸٬۳۸۰ ۸٫۷٪+
۱۳۹۵ ۲۶۴٬۷۰۹ ۶٫۶٪+

زبان

رزم آرا در فرهنگ جغرافیایی ایران مینویسد مردم دزفول شیعه و فارسی زبان هستند.[۵۳]امروزه مردم شهر دزفول به گویش دزفولی از زبان فارسی[۵۴][۵۵][۵۶]و لری بختیاری و لری شمالی[۵۷][۵۸][۵۹][۶۰][۶۱][۶۲]سخن می گویند.گویش دزفولی شامل دو لهجه عمدهٔ حیدرخانه و صحرابدری است. لهجهٔ غالب در شهر دزفول حیدرخانه است که به عنوان مثال فعل «مُردَم» را به صورت «مُردُم» تلفظ می‌کنند.[۶۳]

دین و مذهب

اکثر مردم شهر دزفول مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند. در دزفول دراویش نیز زندگی می‌کنند.

تمامی مراسم مهم شیعیان از جمله جشن نیمه شعبان، عزاداری‌های محرم، روزه‌داری در رمضان و دیگر مراسمات در این شهر صورت می‌گیرد.[۶۴][۶۵]

آرامگاه سبزقبا، رودبند و بن جعفر از مهم‌ترین مکان‌های مذهبی این شهر به‌شمار می‌رود که در طول سال‌ها مورد استقبال مسافران این شهر قرار می‌گیرند.[۶۶]

فرهنگ

آداب و رسوم

بیرق زنون

از گذشته‌های دور و در شب عید قربان، رسمی تحت عنوان بیرق زدن که موسوم به بیرق زنان یا بیرق زنون می‌باشد، رایج و متداول است. در این رسم به تعداد افراد خانواده حاجی، بیرق‌های کوچکی که مثلثی شکل هستند، تهیه می‌شود و پایه هر یک از این بیرق‌ها که شبیه پرچم می‌باشد دارای طول‌های مختلفی است؛ مثلاً طول اولین بیرق از یک یا ۱/۵ یا متر شروع شده و به نسبت افراد کوتاه‌تر می‌شود؛ یعنی به اندازه سن افراد خانواده برای هر یک از افراد، یک بیرق زده می‌شود که رنگ آن‌ها سفید و سبز است. رنگ سفید که بیرق بزرگ است، برای حاجی یا پدر خانواده است. اگر زن و مرد هر دو به خانه خدا مشرف شده باشند، برای هر دو نفر آن‌ها دو بیرق سفید که باز هم طول پایه بیرق زن کمی کوتاه‌تر از بیرق مرد نصب می‌شود و سپس به تعداد اولاد هر خانواده بیرق تهیه شده و در شب عید قربان که در دزفول به شب بیرق زنان معروف است، همه فامیل و بستگان و آشنایان در منزل حاجی جمع شده و پس از صرف شام و پذیرایی به اجرای مراسم مداحی و دعاخوانی توسط مداحان اقدام به نصب بیرق‌ها در پشت بام می‌کنند. پس از نصب هر بیرق و ذکر نام وی که همراه با خواندن اشعار محلی به گویش دزفولی است صلوات فرستاده و برای سلامتی آنان دعا می‌کنند. این رسم تا پاسی از شب عید قربان در منازل و خانواده‌ها ادامه داشته و مردم به جشن و شعرخوانی می‌پردازند. این رسم کهن تا به امروز در دزفول استمرار داشته‌است.

دست رزون

دست رزون یا حنابندان یکی از آداب و رسوم عروسی در نزد اقوام ایرانی و مردم دزفول می‌باشد. جشن حنابندان که به تعبیری آخرین رسم از آداب عروسی ایرانی می‌باشد، جشنی است که در واقع مراسم خداحافظی عروس بوده و در آخرین شب اقامت عروس به‌طور رسمی در خانه پدری برگزار می‌گردد. «حنا از جنت است» و اثری از بهشت و نشانه‌ای از شادی، مهر و نیکبختی دارد. این باوری است که ایرانیان باستان داشتند و هنوز هم پابرجاست.

در دزفول یک روز قبل از عروسی جهیزیه عروس را به خانه داماد برده و در طی این روز مراسم حنا بندان را برگزار می‌کنند به این صورت که دست و پای عروس و داماد را حنا زده و دختران دم بخت باقی‌مانده حنای عروسی را به نیت خوش‌یمنی به دست و پای خود می‌زنند به این رسم در دزفول «دست رزون» می‌گویند.

مراسم محرم

در روز نهم و دهم یعنی تاسوعا و عاشورا مراسم خاص در دزفول برگزار می‌کند، بدین صورت که در این روزها مردم سه بار مجزا به‌طور کامل با هیئت‌های بزرگ خود بیرون می‌آیند و عزاداری می‌کنند. در دزفول بیش از صد هیئت عزاداری وجود دارد و شهر به دو قسمت تقسیم می‌شود که عصر تاسوعا تمامی قسمت جنوبی شهر به طرف قسمت شمالی شهر حرکت می‌کنند و در عصر عاشورا تمامی قسمت شمالی شهر به طرف قسمت جنوبی شهر حرکت می‌کنند و در خیابان‌های اصلی شهر عزاداری می‌کنند.

در صبح عاشورا نیز همه مردم شهر و هیئت‌ها به محلی مشخص به نام رودبند حرکت می‌کند و با گذراندن مسیر خاص سنتی خود که سال‌ها پیش رسم بوده، علم‌های بزرگی را آرایش می‌کنند و آن‌ها را بر سر شانه خود حمل می‌کنند تا به امامزاده رودبند ببرند و در مقابل امامزاده به رقصاندن این علم‌ها می‌پردازند که به این کار «علم‌یراق» گفته می‌شود. برای تزئین علم‌ها از شال‌های رنگی سبز، سیاه یا سفید استفاده می‌کنند و طول برخی از این علم‌ها به ۱۲ متر می‌رسد.

از دیگر رسوم محرم مراسم چوب‌بازی است که نمادی از صحنه جنگ است و به‌صورت نمایشی همراه با طبل، دهل، صدای شیپور و سرنا در جلو تکایا و در محله‌های عزاداری صورت می‌گیرد. در این مراسم عده‌ای از مردان به دو گروه تقسیم می‌شوند و با چوب، سپر و شمشیر و زره با یکدیگر به مبارزه نمایشی می‌پردازند.

مراسم چلاب زنی و مراسم شبیه خوانی از دیگر مراسم است. در این مراسم عدهای بازیگر در نقش‌های مختلف، شخصیت‌های مهم تاریخ کربلا را به نمایش می‌گذاشتند. تمامی متن به صورت شعر با لحن و آهنگ خاص و بعضاً همراه با نوحه خوانده می‌شود. این شخصیت‌های مهم تاریخ در صبح تاسوعا با گهواره‌ای از علی اصغر در کنار عزاداران حرکت می‌کنند و مردم نذر خود را به گهواره علی اصغر نذری می‌دهند مرثیه می‌خوانند و مردم هم به عنوان اینکه آن‌ها شخصیت واقعی هستند یا نفرین می‌کنند یا دعا می‌خوانند.

موسیقی

موسیقی دزفول و شوشتر از یک ریشه‌اند، به‌طوری که نمی‌توان گفت که کدام نغمه از کدام‌یک از این دو شهر است. برخی از گوشه‌های محلی را دزفولی‌ها بهتر اجرا می‌کنند و برخی دیگر را شوشتری‌ها. همچنین برخی تیکه‌ها از نظر دزفولی‌ها اهمیت کمتری دارند و برخی دیگر از نظر شوشتری‌ها.[۶۷]

سینما

شهر دزفول دارای سه سینما است که یکی از آن‌ها جهت بازسازی از سال ۸۶ بسته شده‌است. مجتمع فرهنگی سینمایی اصلی‌ترین سینمای دزفول است که معماری سنتی دارد. دیگر سینمای دزفول سینما مهتاب است.

کتابخانه

شهر دزفول داری کتابخانه‌های متعددی است که از جمله آن‌ها کتابخانه عمومی مخبر، آیت ا… قاضی، رودبند، غدیر، امام خمینی، شهدای صفی‌آباد، بوعلی سینا، شاه رکن الدین، فتح المبین، آزادگان، دکتر پاشا، امام حسن مجتبی، شهید زمانی و شهدای سردشت هستند.

شهر کپو

دزفول به عنوان شهر جهانی کپو ثبت و معرفی شد. کپو یکی از صنایع دستی ویژه شهرستان دزفول به‌شمار می‌رود که ماده اولیه آن را چوب کرتک (موجود در بیشه زارهای دزفول) تشکیل می‌دهد.[۶۸]

رسانه‌ها

رادیو دزفول که بخشی از مجموعه صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است، این رادیو در آبان ماه سال ۱۳۵۹ تأسیس شد و هم اینک روزانه بین ۵ تا ۷ ساعت برنامه به زبان فارسی و گویش دزفولی پخش می‌کند. این برنامه‌ها در قالب برنامه‌های فرهنگی، اجتماعی، خبری، محلی و ورزشی و سرگرمی هستند. این رادیو شهرهای دزفول، اندیمشک و شوش را پوشش می‌دهد.

اقتصاد

کشاورزی

دزفول یکی از قطب‌های مهم کشاورزی ایران است. خاک حاصلخیز و آب کافی شرایط مناسبی را برای کشت مرکبات، صیفی جات و گل و گیاه فراهم کرده‌است. مرکبات دزفول بخصوص پرتقال از سالمترین و مرغوب‌ترین نوع مرکبات کشور محسوب می‌شوند. دزفول از نظر تولید گل‌های رز و مریم در کشور بالاترین رتبه را داراست. بخش عمده‌ای از تولیدات گل دزفول به سایر استان‌ها و خارج از کشور صادر می‌شوند.[۶۹]

کشاورزی در دزفول سابقه‌ای تاریخی دارد. بخش غیر کوهستانی دزفول پرآب‌ترین منطقه کشاورزی استان خوزستان است. این امر موجب رونق کشاورزی در این شهرستان شده‌است و دزفول را به عنوان یکی از قطب‌های کشاورزی استان مطرح نموده‌است. شهرستان دزفول از خاک بسیار مرغوب، هوای مناسب و آب فراوان با شبکه‌های مدرن آبیاری، وجود مرکز تحقیقات کشاورزی صفی‌آباد با سابقه ۵۲ ساله و نیز دو شرکت بزرگ کشت و صنعت شهید بهشتی و شهید رجایی، برخوردار است.[۷۰]

دشت پربار دزفول و گذر رودخانه‌های پرآبی مانند دز و کرخه سبب شده که بیشتر فراورده‌های کشاورزی مانند گندم، جو، برنج، دانه‌های روغنی، چغندر، مرکبات، صیفی جات، گیاهان زینتی و پرورش انواع دام و طیور و آبزیان به شیوه مدرن انجام می‌شود به‌طوری‌که قریب به ۶۷ محصول مختلف در این شهرستان پرورش و تولید می‌شود که از حیث تنوع در کشور بی‌نظیر است. همچنین ۲۰ گونه مختلف مرکبات و ده گونه از گیاهان زینتی پرورش و تولید می‌شود و مجموع میزان تولیدات شهرستان دزفول بیش از ۲ میلیون تن است.[۷۱]

صنایع دستی

قلم نی دزفول یکی از کالاهای مهم تجاری است که از سیصد سال قبل در دزفول کشت می‌شود و به عنوان مرغوب‌ترین قلم نی در سطح ملّی و جهانی شناخته می‌شود.[نیازمند منبع] قلم نی دزفول در گذشته به کشورهایی مثل ترکیه و چین صادر می‌شد و اکنون نیز به اغلب شهرهای ایران صادر می‌شود.[۶۹][۷۲]

نمایی از تراش بدنه قلیان بدست یک سازنده قلیان در بازار کهنه (دزفول)

ابزارهای دست‌ساز چوبی مانند زیرقلیان، قلیان، شمعدان، چوب لباسی، نمکدان و… از سازه‌های دستی شهرستان دزفول به‌شمار می‌آیند. یکی دیگر از سازه‌های دستی این شهر کارهای دستی بر روی فلزها است که از آن میان می‌توان ورشوسازی، قلم‌زنی روی زر و سیم و زرگری را نام برد. در کارگاه‌های ورشوسازی بازار کهنه دزفول ابزار چای‌خوری و سینی و آتشدان ساخته می‌شود. نمدمالی، خراطی، کپوبافی و گیوه دوزی[۷۳] نیز از دیگر صنایع دستی این شهر به‌شمار می‌آیند.

هتل‌ها و مراکز اقامتی

دزفول دارای دو هتل سه ستاره است که عبارتند از:

  • هتل زیگورات (معروف به هتل جهانگردی)
  • هتل دز (معروف به سوم شعبان) یکی از کاخ‌های محمدرضا پهلوی
  • هتل طاووس (این هتل در دست ساخت است)
  • مسافرخانه احسان (خیابان شریعتی – نبش کوچه هتل احسان)

ره آوردها

انواع کلوچه خرمایی، کلوچه شکری، کلوچه نمکی، لوزی شکری و نان شیر، معجون کنجد، ارده، شیره (سیلون)، نان کنجدی، قرص نعناع، مرکبات از جمله پرتقال و انواع صنایع دستی[۷۴][۷۵].

غذاهای محلی

  • شوربا
  • حریسه
  • باقله توحه
  • شلّی ارده
  • آش ارده
  • ماسووا
  • بنگو
  • حمیس توله
  • برشک
  • برونی
  • اوپیوزی
  • عمرپیاز
  • دنده رو
  • صندلی سلطون
  • قلیه[۷۶]

گردشگری

دزفول در سال ۱۳۹۹ به شهر ملی کپو معرفی شده‌است.

جاذبه‌های طبیعی

آبشار شوی

آبشار شوی یکی از بزرگ‌ترین و زیباترین آبشارهای ایران در رشته‌کوه‌های زاگرس و در منطقه سردشت از توابع دزفول قرار گرفته‌است، همچنین دریاچه شهیون به عنوان یکی از زیباترین دریاچه‌های کشور در شمال شهرستان دزفول و در منطقه‌ای کوهستانی با طبیعت زیبا قرار گرفته‌است.

عبور رود دز به عنوان یکی از زلال‌ترین و پرآب‌ترین رودهای کشور از میان شهرستان دزفول باعث شده که در ساحل این رود، پارک‌ها و تفریحگاه‌های ساحلی متعددی ساخته شود که از جمله محبوب‌ترین آن‌ها تفریحگاه ساحلی دز (علی کله) است که بخصوص در فصول بهار و تابستان گردشگران زیادی را از سطح شهرستان و شهرستان‌های مجاور به خود جذب می‌کند.

یکی دیگر از جاذبه‌های طبیعی شهرستان دزفول که در منطقه سردشت و شمال دزفول واقع شده، سالن کوه است که علاوه بر وجود جاذبه‌های کم‌نظیر طبیعی نظیر سیاه چاله، دشت لاله‌های واژگون و غارها و چشمه‌ها مکانی مناسب برای علاقه‌مندان به ورزش کوهنوردی است.

از دیگر جاذبه‌های طبیعی شهرستان دزفول، پارک ملی دز است. این پارک، یکی از پارک‌های ملی ایران به حساب می‌آید که در شمال استان خوزستان و در محدوده شهر میانرود از توابع شهرستان دزفول واقع است. وجود حیات وحش غنی در کنار چشم‌اندازهای زیبا نظیر رودخانه، تالاب، این منطقه را به یکی از چشم‌اندازهای مهم استان خوزستان به ویژه از لحاظ پرنده نگری تبدیل کرده‌است. این جنگل‌ها یکی از زیستگاه‌های مهم گونه نادر گوزن زرد ایرانی است.

جاذبه‌های تاریخی

سد و نیروگاه دز یک سد بتُنی برق‌آبی است که در ۲۵ کیلومتری شمال شرقی دزفول وبر روی ارتفاعات سلسله کوه‌های زاگرس احداث شده‌است با احداث این سد دریاچه‌ای به طول ۵۶ کیلومتر و با ظرفیت ۳/۳ میلیارد متر مکعب به وجود آمده‌است این سد که از نوع بتنی دو قومی است و دارای ۲۰۳ متر ارتفاع و طول تاج آن ۲۱۲ متر می‌باشد. نیرو گاه دز با داشتن ۸ واحد هر کدام به قدرت ۶۵ مگاوات نفش مهمی را در تولید برق و تنظیم فرکانس شبکه سراسری ایفاد می‌کند. نیروگاه این سد دارای قدرت نصب ۵۲۰ مگاوات است. احداث سد عظیم دز، در سال ۱۳۳۸ خورشیدی در دوران سلطنت محمدرضا پهلوی توسط ایتالیایی‌ها در کوه‌های زاگرس آغاز و در سال ۱۳۴۱ خورشیدی پایان یافت.

پل باستانی دزفول در۱۲۰ سال پیش
بازار کهنه (دزفول) در سال ۱۳۵۷

نامی‌ترین سازه تاریخی دزفول «پل قدیم» دزفول است که شاپور نخست ساسانی به کمک زندانیان رومی آن را بر روی رود دز ساخت است از این رو پل رومی نیز خوانده می‌شود. این پل پیشینه‌ای نزدیک به ۱۷۰۰ سال دارد.

همچنین کشف آثاری همچون تپه‌های چغامیش سبب شده که دزفول را شهری از سپیده دم تاریخ بنامند.

آسیاب‌های آبی دزفول، مسجد جامع دزفول، بازار قدیم دزفول، آرامگاه «یعقوب لیث صفاری شهریار ایرانی»، تپه‌های چغامیش، شهر باستانی جندی شاپور و دانشگاه جندی شاپور اولین دانشگاه جهان ساخته شده در زمان ساسانیان، شهر باستانی ایوان کرخه، مجموعه تاریخی شاه رکن‌الدین، خانه تیزنو و خانه سوزنگر و خانه قلمبر از بخش‌های دیدنی و تاریخی این شهرستان به‌شمار می‌آیند.

خانه تیزنو

موزه آجری ایران

بافت تاریخی دزفول شامل خانه‌ها، مساجد، ساباط‌ها، حمام‌ها و گذرگاه‌های قدیمی است که از نظر معماری یکی از ارزشمندترین بافت‌های تاریخی کشور است و تاکنون بیش از یکصد اثر ملی از آن به ثبت رسیده‌است. بافت آجری با معماری اصیل ایرانی و تزئینات زیبا، دزفول را به «موزه آجری ایران» معروف کرده‌است.[۶۹] در دزفول تا چشم کار می‌کند، آجرچینی به سبک «خوون» به چشم می‌خورد که پس از دزفول بیشترین نمونه برای استفاده آجر را می‌توان در شوشتر دید.[۷۷] این نوع آجرکاری در دوره صفویه پیشرفت و توسعه فراوانی پیدا کرد و تا اواخر سلسله قاجاریه و پهلوی اول ادامه داشت. اما سال‌های ۱۳۳۰ هجری شمسی تا ۱۳۴۰ را دهه پایان دهی و کنار گذاشتن این هنر با ارزش و جایگزینی آجر مستطیل شکل غربی و مصالح دیگر دانست.[۷۸] پیش از آن برج‌ها و زیگوراتها و کاخ‌های دزفول و حتی زیگورات ایلامی چغازنبیل که قدیمی‌ترین بنای شناخته شده در ایران به‌شمار می‌رود، با خشتهایی بزرگ و ضخیم ساخته می‌شدند. در دوره هخامنشیان از آجر لعابدار در دیوارهای کاخ آپادانا و قصر شوش استفاده شده که آن‌ها نیز دارای ابعاد بزرگی هستند.[۷۹] اما قدیمی‌ترین ابعاد و اندازه آجر در شهر دزفول متعلق است به آجرهای پل باستانی ساسانی که ساخت آن را به شاپور اول نسبت می‌دهند. این پل در قسمت پایین بر روی پایه‌های سنگی باربر و در قسمت فوقانی با آجر مربع شکل دوره ساسانی بنا شده‌است. بافت قدیم دزفول با وسعت بیش از۲۰۰ هکتار دارای ۲۸ محله و شبکه‌ای از معابر بطولی فراتر از۶۲ کیلومتر درکناره رود دز قرارگرفته‌است. این بافت دارای ۱۲ هزار واحد مسکونی به غیر از فضاهای مسکونی و تجاری می‌باشد.[۸۰] در دزفول، بناها بین شش تا هفت متر ارتفاع دارند و در آن‌ها تزئینات متنوع و زیبای آجری به چشم می‌خورد. پوشش ساختمان‌ها عموماً طاق و قوسی و از نوع پنج و هفت و نیم دایره است و قدمت عمومی بناها به دوره‌های قاجار و پهلوی نسبت داده می‌شود. البته آثاری از دوره صفوی نیز در این بافت کهن وجود دارد و تک آثاری بسیار نفیس همچون پل قدیم و آسیاب‌ها به دوره ساسانیان مرتبط است. هم‌اکنون در محدوده ۲۴۰ هکتاری بافت تاریخی دزفول، بیش از ۱۱۳ اثر ثبت شده ملی شامل مساجد، حمام‌ها، خانه‌ها و گذرهای تاریخی وجود دارند[۸۱]

اماکن مذهبی

  • بقعه حزقیل نبی: این بقعه در خیابان سی‌متری شریعتی، کوچه جنب مسجد سید نورالله، در شهرستان دزفول واقع شده‌است. بقعه حزقیل نبی را مدفن یا قدمگاه حزقیل از پیامبران بنی اسرائیل می‌دانند که پدر دانیال نبی بوده‌است. در قرآن از او به نام ذوالکفل ذکری به میان آمده‌است. متأسفانه به دلیل بازسازی کامل اثری از قدمت در آن دیده نمی‌شود.[۸۲][۸۳]
  • بقعه رودبندسید علی صفوی معروف به سلطانعلی سیاهپوش یا پیر رودبند یا روبند امامزاده‌ای در محله رودبند در شمال غربی شهر دزفول و در ارتفاعی مشرف به رودخانه، بقعه پیر رودبند مدفون است. گنبد این بنا مضرس ودارای ۲۰ سط است که این سبک معماری متعلق به خوزستان و بوشهر می‌باشد. این بنا به شماره ۲۵۴۹ در ردیف آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. رودبند نوه شیخ صفی الدین اردبیلی و پدربزرگِ پدربزرگ شاه اسماعیل صفوی بود که به دزفول آمده و با انجام کراماتی مردم را به آیین تشیع دعوت کرد.[۸۴]
  • بقعه مقوم (مقام): بیرون شهر دزفول در کنار جاده‌ای که از شهر دزفول به بقعه محمد بن جعفر می‌رود و تقریباً در جنوب غربی شهر، به فاصله یکصد قدم از جاده کوتیون و صفی‌آباد در سمت راست آن بقعه‌ای با گنبد کوچک گچ‌کاری جلب توجه می‌کند. در کتاب تذکرةالاخبار و مجمع‌الابرار از این اثر ذکری شده و آن را به نام بقعه مقام علی یادکرده‌است. سبک بنا، آجر کاری و پی‌های قطور آن، بنا را اثری متأثر از معماری سلجوقی و اوایل دوران صفویه می‌نمایاند. این بنا در سال ۱۱۸۰ هجری قمری تعمیر و ترمیم شده‌است.[۸۵]
  • آرامگاه سوار غیب: در جاده دزفول – صفی‌آباد در کنار کانال سوم جاده‌ای از سمت چپ جدا می‌شود که در سمت راست این جاده فرعی به فاصله پانصد متر از جاده اصلی بقعه امامزاده سوار غیب با گنبد شلجمی سفید رنگ ساده پیداست. در طرف جنوب بقعه نهری با آب کم وجود دارد. در اطراف بقعه قبرستانی است که سنگ قبر قدیمی در آن دیده نمی‌شود؛ ولی نوعی آجرچینی برای پوشش قبر، بخصوص آثار قبرهای پله‌کانی از نوع قبور اوائل اسلام دیده می‌شود.[۸۶]
  • بقعه پیر اسحاق در فاصله حدود دو کیلومتر بعد از شهر امام در جاده دزفول – میانرود، قل عبدشا (شهرک انقلاب) قرار گرفته‌است و قبل از رسیدن به روستای قلعه عبدشاه، بقعه پیر اساق در سمت راست جاده درمیان قبرستانی واقع است.[۸۷] چندین مقبره در صحن جلو و عقبی حیاط بقعه به صورت چهار طاق‌های کوچک با طاق قوسی و ضربی از آجر وجود دارد. بر روی در ورودی بقعه نوشته شده‌است: «اسحاق و اسماعیل». در درون بقعه دو قبر وجود دارد که ظاهراً یکی از آن‌ها قبر اسحاق و دیگری قبر اسماعیل است و نزد مردم محل شهرت دارند.
  • بقعه جابربن عبدالله انصاری: این بقعه در جاده شوش، نزدیک پل حمید آباد و در میان درختان سرسبز و با صفا قرار گرفته‌است. این بقعه، مدفن نوه ارشد جابربن عبدالله انصاری صحابی بزرگ پیامبر، می‌باشد و به نام جدّ خویش نامیده شده‌است. وی جد خاندان انصاری دزفولی است و به جابر صغیر معروف است. گرچه بقعه جابربن عبدالله انصاری قدیمی است؛ ولی اخیراً تعمیراتی در آن انجام گرفته‌است.[۸۸]
  • بقعه گزیده خاتون: بقعه سیده گزیده خاتون دختر مکرمه مخدره معظمه سلطان سید علی سیاهپوش می‌باشد که در نزدیکی بقعه پدرش قرار گرفته‌است و دارای یک ایوان است که تعمیر گردیده‌است.[۸۹]
  • بقعه پیر اکبر: این بقعه نزدیک رودخانه دزفول در زیر پل جدید کناره جاده ساحلی در نزدیکی مسجد پشت قاپی (آیت‌الله طالقانی) محله قلعه قرار دارد و به اکبر زرین کلاه مشهور است. این بقعه در حال حاضر در حال بازسازی است.[۹۰]

ساختار شهری

پارک رعنا

شهرداری

شهرداری دزفول یکی از کهن‌ترین شهرداری‌های کشور و نخستین شهرداری استان خوزستان و پنجمین شهرداری کشور به‌شمار می‌رود که در سال ۱۲۹۹ خورشیدی بنیان نهاده شده‌است. شهرداری دزفول دارای هشت سازمان و ۳ منطقه می‌باشد. همچنین راه‌اندازی منطقه ۴ در دست ساخت می‌باشد.[۷۶][۹۱]

فضای سبز

دزفول سبزترین شهر استان خوزستان با سرانه فضای سبز ۱۵٫۲ متر مربع به‌شمار می‌رود که از این دید در میان دیگر استان‌ها از جایگاه بالایی برخوردار است.

فرودگاه دزفول

ترابری

فرودگاه

دزفول دارای یک فرودگاه است که به عنوان تنها فرودگاه شمال خوزستان تأسیس شده و پروازهای روزانه آن به تهران و مشهد برقرار می‌باشد. هم چنین در مجاورت این فرودگاه، پایگاه چهارم شکاری دزفول قرار گرفته‌است.

پایانه مسافربری

پایگاه چهارم شکاری دزفول

دزفول دارای یک پایانه بزرگ مسافربری در خاور شهر ویک پایانه محلی در جنوب شهر است.

بزرگراه دزفول – اندیمشک

پایانه میوه و تره‌بار

دزفول ۲ میدان میوه و تره‌بار بزرگ (به نام‌های قدیم و جدید) دارد که بخش عظیمی از مرکبات و سیفی‌جات خوزستان از آنجا به اکثر نقاط کشور حمل می‌شوند. علاوه به آن در اطراف میدان میوه و تره بار ده‌ها پایانه ترابری وجود دارد که این مجموعه دزفول را به قطب میوه و تره‌بار و ترابری خوزستان و غرب کشور تبدیل کرده‌است.[۹۲]

راه‌های زمینی

  • بزرگراه دزفول – اندیمشک به درازای ۵ کیلومتر
  • بزرگراه دزفول – شوش به درازای ۲۵ کیلومتر
  • راه آسفالته دزفول – شهیون به درازای ۵۵ کیلومتر
  • راه آسفالته دزفول – شوشتر به درازای ۶۷ کیلومتر
  • راه آسفالته دزفول – لالی به درازای ۸۵ کیلومتر

تاکسیرانی

سازمان تاکسیرانی دزفول در سال ۱۳۷۶ راه‌اندازی شد و هم‌اکنون ۱۲۰۰ دستگاه تاکسی شهری گردشی و خطی، ۱۰۰ دستگاه خودروی مسافربر و همچنین شمار ۲۹۰ دستگاه وانت بار درون‌شهری را تحت پوشش دارد.

اتوبوسرانی

سازمان اتوبوسرانی دزفول در سال ۱۳۶۹ راه‌اندازی شده‌است. هم‌اکنون بیش از ۱۵۰ دستگاه اتوبوس در ناوگان ترابری درون‌شهری دزفول فعالیت می‌کنند.

مراکز درمانی

مراکز تفریحی

تفریحگاه ساحلی دز (علی کله)
  • تفریحگاه ساحلی دز (علی کله)
  • شهربازی بعثت
  • باغ پرندگان
  • پارک دولت
  • پارک خانواده
  • پارک ملت
  • پارک ولیعصر
  • پارک دانشجو
  • پارک آزادگان
  • پارک جنگلی میلاد
  • پارک جنگلی لاله
  • مرکز تفریحی سوم شعبان
  • پارک ساحلی رعنا
  • پارک ساحلی دووه
  • پارک جنگلی شهرداری
  • پارک ساحلی علی کله
  • پارک بانوان
  • پارک رسالت

ورزشگاه‌ها

مراکز آموزش عالی

شهرهای خواهرخوانده

دزفول با دو شهر جهان خواهرخوانده است:

زمان کشور شهر خواهرخوانده
۲۰۱۲  لبنان صور[۹۳]
۲۰۲۲  یمن صعده[۹۴]

جستارهای وابسته

یادداشت‌ها

  1.  آمار بر اساس سرشماری ۱۳۹۵ است و بر همین اساس، جمعیت شهر دزفول ۲۶۴٬۷۰۹ تن و استان خوزستان ۴٬۷۱۰٬۵۰۹ تن بوده‌است.

منابع

  1.  نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵ بایگانی‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine وبگاه مرکز آمار ایران
  2.  «شهردار دزفول انتخاب شد»ایرنا۲۳ بهمن ۱۴۰۱.
  3. ↑ پرش به بالا به:۳٫۰ ۳٫۱ «شهرداری دزفول». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۰.
  4.  دانشنامهٔ ایرانیکا
  5.  «جمعیت دزفول 40 هزار نفر است».
  6.  «معرفی حوضه آبریز رودخانه دز». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۶.
  7.  «دزفول در یک نگاه – سیلی ور دزفیل».
  8.  «ستاره گشت آسمان». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ مه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۰.
  9.  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
  10.  «مساحت و موقعیت شهرستان دزفول». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۵.
  11.  “دزفول نگین تاریخی زاگرس”.
  12.  «رسوم و باورهایی از مردم دزفول» (PDF). روزنامه اطلاعات. ۲۰ آبان ۱۳۸۸.[پیوند مرده]
  13.  “«دزفول» شهری از سپیده دم تاریخ”.
  14.  “دزفول، شهر بناهای آجری”.
  15.  «تاریخچه و نقشه جامع شهر دزفول در ویکی آنا». خبرگزاری آنا.
  16.  «دزفول پایتخت مقاومت ایران».
  17.  «چهارم خرداد؛ «روز دزفول، روز ملی مقاومت و پایداری»». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ دسامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۱۹. کاراکتر C1 control character در |نشانی= در موقعیت 46 (کمک)
  18.  «دزفول پایتخت مقاومت ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۱۵.
  19.  «معرفی شهرستان دزفول». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۱۵.
  20.  «معرفی شهرستان دزفول».
  21.  «وجه تسمیه و سوابق تاریخی دزفول».
  22.  «ویسگون – دِزفول شهری است در نیمروز (جنوب) باختری ایران».
  23.  «دزپول». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۱۵.
  24.  «روزنامه اطلاعات».
  25.  «دزفول». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۱۵.
  26.  «پل قدیم دزفول (پل رومی، پل اندامش)».
  27.  «دژپل».
  28.  «روناش».
  29.  «روناش نام باستانی و پنج هزار ساله ی؛ دژپل؛ یا دزفول از شهرهای کنونی ایران است».
  30.  http://www.mydez.com/fa/dezful/origin. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  31.  «AWAN – Encyclopaedia Iranica»www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۶.
  32.  سایت ایرانیکا
  33.  “آیا کهن‌ترین سند دریانوردی جهان در دزفول است؟”.
  34.  «شهری از سپیده دم تاریخ»باشگاه خبرنگاران جوان.
  35.  «میراث دزفول». وبگاه میراث دزفول.
  36.  «AWAN – Encyclopaedia Iranica»www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۲۶.
  37.  اقتداری، احمد. آثار و بناهای تاریخی خوزستان (دیار شهریاران). جلد اول. نشر انجمن آثار ملی (۱۳۵۴)، نشر اشاره (۱۳۷۵)، ص ۳۳۶ تا ص ۳۴۹
  38.  امام شوشتری، محمدعلی. تاریخ جغرافیایی خوزستان.
  39.  https://web.archive.org/web/20131105103157/http://www1.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100931261244. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ نوامبر ۲۰۱۳. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  40.  بی‌بی‌سی فارسی
  41.  «شهری که سه هزار بار بمباران شد + عکس».
  42.  «معاون فرماندار دزفول:چهارم خرداد نماد مقاومت و پایداری ملت ایران است».
  43.  “وبسایت ژئودهی”. Archived from the original on 6 March 2016.
  44.  “دزفول”.
  45.  “آب و هوای دزفول” (به انگلیسی). وبگاه ودربیس. Retrieved 27 April 2010.
  46.  “حوضه رودخانه دز”. Archived from the original on 4 January 2016.
  47.  http://shoaresal.ir/fa/news/11587/نژاد-و-اصلیت-دزفولی-ها-چیست-
  48.  احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم-شمس الدین ابی عبدالله محمد المقدسی
  49.  البیان و التبیین-ابی عمرو بن بحر الجاحظ
  50.  دزفول در گذر زمان-احمد لطیف پور
  51.  سفرنامه-مادام ژان دیولافوا
  52.  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
  53.  رزم آرا، ماشاالله (۱۳۳۱). فرهنگ جغرافیایی ایران جلد ششم صفحه 161.
  54.  http://www.iranicaonline.org/articles/lori-dialects
  55.  http://www.iranicaonline.org/articles/dezful#pt2
  56.  http://www.iranicaonline.org/articles/lori-language-ii
  57.  «اهالی شهر به فارسی با گویشهای محلی (دزفولی)، لری بختیاری و لری خرّم‌آبادی سخن می‌گویند»دزفول دانشکده جهان اسلام.
  58.  «مردم این شهر بختیاری یا لر هستند و به زبان‌های لری بختیاری، دزفولی و لری خرم‌آبادی صحبت می‌کنند.»گردشگری دزفول.
  59.  نجفی, سمیه (1394-02-11). “بررسی تضاد قومی در شهر دزفول (مطالعهٔ قوم لر و دزفولی)” (به Farsi). دومین کنفرانس ملی جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی. {{cite journal}}Check date values in: |date= (help)
  60.  فرهنگ جغرافیائی آبادیها، ج ۶، ص 126ـ127، 129.
  61.  «زبان‌های گفتاری :فارسی(گویش دزفولی، لریِ بختیاری و لرستانی»پرتال شهرداری دزفول. کاراکتر line feed character در |عنوان= در موقعیت 36 (کمک)
  62.  https://home.mehromah.ir/fun/touring-iran/18353-Dezful-city.html [اهالی این شهر، دزفولی، لر یا بختیاری هستند و به زبان های دزفولی، لری بختیاری و لری خرم‌آبادی سخن می‌گویند.  اهالی این شهر، دزفولی، لر یا بختیاری هستند و به زبان های دزفولی، لری بختیاری و لری خرم‌آبادی سخن می‌گویند. ] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک); پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  63.  «زبان مردم دزفول». پورتال رسمی شهرداری دزفول.
  64.  «پرچم عزای حسینی در دزفول افراشته شد».
  65.  «دزفول در آستانه نیمه شعبان غرق در جشن و شادی است».
  66.  «استقبال گسترده مسافران نوروزی از خیمه‌های معرفت و امامزاده ها»khuz.oghaf.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۳-۲۴.[پیوند مرده]
  67.  درویشی، محمدرضا. ۱۳۷۳. مقدمه‌ای بر شناخت موسیقی نواحی ایران، دفتر نخست: مناطق جنوب (هرمزگان، بوشهر، خوزستان)، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، حوزهٔ هنری؛ ص ۱۱۸.
  68.  «جزییات ثبت جهانی کپوی دزفول»خبرگزاری ایرنا۲۵ مرداد ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۹ مرداد ۱۴۰۲.
  69. ↑ پرش به بالا به:۶۹٫۰ ۶۹٫۱ ۶۹٫۲ http://www.tabnak.ir/fa/news/352874/کهن‌ترین-سند-دریانوردی-جهان-در-دزفول. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  70.  «کشاورزی در دزفول».
  71.  «دزفول پیشگام در عرصه تولید محصولات کشاورزی در استان خوزستان». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۳.
  72.  «تاریخچه قلم نی دزفولی».
  73.  «دزفول را بیشتر بشناسید… شهرخمون دزفیل (شهر ما دزفول)». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۶.
  74.  «صنایع دستی و سوغات دزفول». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۱۴.
  75.  «گزارش تصویری از سوغات دزفول».
  76. ↑ پرش به بالا به:۷۶٫۰ ۷۶٫۱ http://www.ordup.com/cities/5/دزفول. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  77.  «مقاله تزئینات آجر کاری خوون چینی در بافت قدیم دزفول (براساس گفته‌های معماران سنتی)».
  78.  «مجموعه مقالات همایش ملی باستان‌شناسی و معماری سازه‌های آبی دزفول».
  79.  «گشتی در بافت تاریخی دزفول».
  80.  «بافت قدیمی دزفول».
  81.  «بافت قدیم دزفول نمایش شکوهمندی فنون تزئینات آجرکاری».
  82.  «تصاویر/ آرامگاه حزقیل نبی پدر حضرت دانیال نبی (ع)».
  83.  «حزقیل نبی (باباحزقیل)».[پیوند مرده]
  84.  http://www.dezful.ir/fa-IR/DouranPortal/4652/page/تاریخچه
  85.  «بقعه مقام علی (مقوم)».
  86.  «سوار غیب».
  87.  «بقعه پیر اسحاق (اساق)». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۱۵.
  88.  «معرفی بقعه جابر انصاری دزفول + تصاویر».
  89.  «بقعه پیر حبش سلام الله علیه». بایگانی‌شده از اصلی در ۸ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۱۵.
  90.  «گزارش تصویری از بقعه پیر اکبر دزفول». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ دسامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۵.
  91.  «سایت دزفول فردا». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۰.
  92.  سایت همکلاس
  93.  «سند خواهرخواندگی شهرهای دزفول و صور لبنان امضا شد».
  94.  «دزفول و «صعده» یمن خواهرخوانده شدند»خبرگزاری فارس۳ تیر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۶-۲۵.

 

دامغان

کشور

ایران

استان

استان سمنان

جمعیت

58,770

مساحت

1,959

موقعیت زمانی

IRDT

ارتقاع

1154

دامغان

15
Few Clouds

 دامغان در ارتفاع 1170 متری از سطح دریا قرار دارد. این شهر از جنوب به دشت کویر، از شمال به دامنه های جنوبی رشته کوه های البرز، از غرب به شهرستان سمنان و از شرق به شهرستان شاهرود متصل است. دامغان در زمستان داراى آب و هواى نسبتا سرد و در تابستان خشک و معتدل است.
شهرستان دامغان دارای دو بخش«امیرآباد»و«مرکزی»، چهار شهر و شش دهستان است.
کشاورزی در این شهر به دلیل موقعیت اقلیمی آن رونق بسیاری دارد. مهم ترین فرآورده کشاورزی این شهر پسته است که از مرغوب ترین پسته های ایران و جهان به شمار می رود. از نشانه های تمدن و فرهنگ کهن این شهر می توان به مسجد تاریخانه دامغان، تپه حصار، برج پیر علمدار، بنای چشمه علی و همچنین دیوار ستبر اطراف شهر اشاره کرد. صنایع دامغان تقریباً منحصر به هنرهای دستی چیت زنی (نوعی قلمکاری) و بافت پارچه های نخی است. دامغان دارای معادن بسیار غنی است. در کوه های نزدیک آن بیشترین معادن از جمله سرب، آهن مغناطیس، طلا و زغال سنگ وجود دارد. این شهر کهن با دارا بودن آثار تاریخی و هم چنین جاذبه های طبیعی یکی از نقاط مهم گردشگری ایران است.
زبان مردم دامغان فارسی است. در این لهجه ،که تا حدی نیز با لهجه مردم خراسان پیوستگی دارد، حرکات کلمات و حروف برخلاف فارسی کتابی و دستوری ادا می شود. مذهب مردم دامغان شیعه است.

جاذبه گردشگری

  • جنگل ابر
    جنگل ابرجنگل ابر شاهرود یکی از زیباترین چشم اندازهای طبیعی، قسمتی از قدیمی ترین و زیباترین جنگل های باستانی…

  • مسجد تاریخانه
    مسجد تاریخانهتاریخانه (به معنای خدایخانه، خانه ی خدا) از آثار باستانی دامغان، پیش از تسلط اعراب بر ایران، در…

  • دروازه ارگ
    دروازه ارگدروازه ارگ از شاهکارهای معماری شهر سمنان مربوط به زمانِ حکومت حاجی بهمن میرزا بهاء الدوله فرزند فتحعلی…

  • آرامگاه بایزید بسطامی
    آرامگاه بایزید بسطامی«آرامگاه بایزید بسطامی» در شهر بسطام در استان سمنان و در 6 کیلومتری شهرستان شاهرود قرار گرفته است….

  • غار دربند
    غار دربندغار دربند در زمره بزرگترین غارهای آهکی ایران، در ۲ کیلومتری شمال منطقه دربند در شهرستان «مهدیشهر» قرار…

  • منطقه حفاظت شده خارتوران
    منطقه حفاظت شده خارتورانمنطقه حفاظت شده خارتوران در شرق استان سمنان و در فاصله 250 کیلومتری جنوب شرق شهرستان شاهرود قرار…

  • منطقه حفاظت شده پرور
    منطقه حفاظت شده پرورمنطقه حفاظت شده پرور در 50 کیلومتری شمال شهر سمنان واقع شده که از شمال به استان مازندران،…

  • برج مهماندوست
    برج مهماندوستبرج مهماندوست که به نام برج معصوم‌زاده نیز شناخته می شود، در جنوب روستاى مهماندوست و نزديکى امام‌آباد،…

  • خانه تدین
    خانه تدین«خانه تدين» در کوی عباسيه، بخشی از محله بزرگ ناسار يكي از پنج بخش شهرستان سمنان قرار دارد….

  • مسجد جامع فرومد
    مسجد جامع فرومدمسجد جامع فرومد که در نزدیکی جاده شاهرود به مشهد و در روستایی به همین نام واقع است….

تربت حیدریه

تربت حیدریه

کشور

ایران

استان

استان خراسان رضوی

جمعیت

210,390

مساحت

22

موقعیت زمانی

IRDT

ارتقاع

1365

تربت حیدریه

12
Few Clouds

 

تربت حیدریه در فاصله 142 کیلومتری جنوب مشهد و در ارتفاع 1365متری از سطح دریا قرار دارد. این منطقه از دو بخش کوهستانی تشکیل شده است. آب‌ و هوای این شهر در نواحی کوهستانی شمال آن سرد و معتدل و در جنوب غرب نیمه بیابانی است.
شهرستان تربت حیدریه دارای چهار بخش«مرکزی»، «جلگه رخ»، «کدکن» و «بایگ»، چهار شهر و هشت دهستان است.
قرارگیری در مرز شمال شرقی ایران که از محورهای مهم ارتباطی این استان با کشورهایی نظیر افغانستان است و ایفای نقش ترانزیتی در منطقه و ایران از جمله محورهای بسیار مهم اقتصادی، سیاسی و امنیتی این منطقه است و موجب گسترش فعالیت صنعتی و کشاورزی در این منطقه نیز شده است. وضعیت خاص این منطقه تاثیر مهمی در توسعه شهر می‌گذارد.
تربت حیدریه بعد از سبزوار وسیع ‌ترین شهرستان استان خراسان رضوی است. این شهر بزرگ‌ ترین تولیدکننده زعفران در جهان و بزرگ‌ ترین تولید کننده پسته در سطح استان است. وجود معادن غنی نظیر معادن سیلیس، به‌عنوان غنی ‌ترین منابع سیلیس جهان، این شهر را به یکی از قطب‌ های معدنی استان خراسان رضوی تبدیل کرده است. تربت حیدریه در بخش صنعت دارای صنایع و کارخانجات بزرگ است. یکی از شهرهای تربت حیدریه، به نام بایگ، به مرکز ابریشم ایران مشهور است. هم‌چنین معادن طلای زرمهر تربت حیدریه، در روستای زرمهر، تولید کننده اولین شمش‌های طلا در ایران به‌شمار می‌رود. جاذبه‌ های طبیعی، تاریخی، فرهنگی و هنری متعدد این شهر را در زمره نقاط گردشگری ایران قرار داده است.
مردم تربت حیدریه به زبان فارسی و گویش محلی تُربتی سخن می‌گویند. بیشتر مردم این شهر مسلمان و پیرو مذهب شیعه جعفری هستند.


بیرجند

بیرجند

کشور

ایران

استان

استان خراسان جنوبی

جمعیت

23,000

مساحت

34,893

موقعیت زمانی

IRDT

بیرجند

16
Few Clouds

 

شهرستان بیرجند با 140 کیلومتر مرز مشترک با کشور افغانستان در جنوب استان خراسان واقع شده است و در ارتفاع 1470 مترى از سطح دریا قرار دارد. بیرجند شهرستانى کوهستانى است و در آن‏ کوه ها و دره‏هاى عمیق و حاصلخیزى وجود دارد. بیرجند آب وهواى بیابانى و نیمه بیابانى با زمستان های سرد و تابستان های خشک و گرم دارد.
شهرستان بیرجند دارای دو بخش «مرکزی» و «خوسف»، دو شهر و ده دهستان است.
ارگ کلاه فرنگی نماد هنر و معماری این شهر به شمار می آید.
منطقه  ویژه  اقتصادی بیرجند با واقع شدن در مسیر ترانزیتی و برقراری ارتباط تجاری، بازرگانی، صنعتی و خدماتی با کشورهای آسیای میانه و افغانستان بازار مصرف بسیاری از محصولات و فراورده ها را به خود اختصاص می دهد و هم چون بنادر تجاری نقش مهمی در اقتصاد کلان ایران ایفا می نماید.
بیرجند از نظر کشاورزی دارای منابع آبی شامل حلقه های چاه، چشمه و رشته قنات است. عمده ترین محصولات زراعی شهرستان گندم، جو، پنبه، زعفران، زرشک، محصولات جالیزی و نباتات علوفه ای و عمده ترین محصولات باغی عناب، پسته، سیب، انار،انگور و سنجد هستند.
این شهر از توان و غناى فرهنگی، هنری، علمی، معرفتی و تاریخی بالایى برخوردار است. بیرجند به عنوان قطب دانشگاهی شرق ایران بالاترین تورم دانشجویى در سطح کشور را به خود اختصاص داده است.
این شهر اولین شهر در ایران است که در سال 1302 ه.ش (قبل از تهران) از لوله کشی آب شهری برخوردار شد و بنگاه آب لوله بیرجند به عنوان اولین سازمان آبرسانی در ایران شناخته می شود. مدرسه  شوکتیه  بیرجند سومین مدرسه  آموزش به سبک جدید بعد از دارالفنون و رشدیه  تبریز است. به علت موقعیت سیاسی و استراتژیک بیرجند سومین فرودگاه کشور در سال1312ه.ش پس از قلعه مرغی و بوشهر در این شهر ساخته شد.
مردم بیرجند به زبان فارسی و لهجه بیرجندی سخن می گویند. در گفتار آنان واژگان پارسی پیشین شنیده می شود. زبان عربی به طور پراکنده در بین شماری از مردم ناحیه به ویژه عرب ها رواج دارد. بیرجندی ها پیرو دین اسلام و مذهب شیعه  جعفری هستند. پیروان اهل تسنن و شماری زرتشتی نیز در این شهر ساکن هستند.

جاذبه گردشگری

  • ارگ کلاه فرنگی

    ارگ کلاه فرنگیارگ کلاه فرنگی، از آثار تاریخی شهر بیرجند، منسوب به امیرحسن خان شیبانى و متعلق به امیرعلم است…

  • روستای ماخونیک

    روستای ماخونیکروستای ماخونیک به دلیل معماری جالب و قابل توجه به یکی از هفت روستای شگفت انگیز جهان و…

  • باغ گلشن طبس

    باغ گلشن طبس«باغ گلشن» یکی از باغ های بنام و تاریخی ایران است، ساخت آن به دوران زند و قاجار…

  • آرامگاه بزرگمهر «بوذرجمهر»

    آرامگاه بزرگمهر «بوذرجمهر»«آرامگاه بزرگمهر» بر بلندای کوهستان «قهستان»، در شهر «قائن» استان «خراسان جنوبی» قرار دارد. با این‎که روشن نیست…

  • روستای نایبند

    روستای نایبندروستای «نایبند» طبس در 105 کیلومتری دهستان «کویر»، در 230 کیلومتري جنوب شرقی شهر «طبس»، بر سر راه…

  • قلعه فورگ

    قلعه فورگقلعه «فورگ»، که قلعه­ «میرزا رفیع خان» نیز خوانده می­شود، در سرزمینی ییلاقی در شمال روستای فورگ، در…

  • کویر همت آباد

    کویر همت آبادکویرهای ایران، شهرت جهانی دارند و از دیرباز از اصلی‌ترین مقاصد گردشگران خارجی بوده‌اند. آرامش کویر و وسعت…

  • باغ شوکت‌آباد

    باغ شوکت‌آبادباغ شوکت‌آباد یک نمونه از باغ‌های ایرانی است که در اطراف بیرجند، مرکز استان خراسان جنوبی و توسط…

  • موزه ی مشاهیر و مفاخر ملی خراسان جنوبی

    موزه ی مشاهیر و مفاخر ملی خراسان جنوبیاین موزه تحت عنوان «موزه مشاهير و مفاخر ملی» از سال 1382 در خانة تاريخي پردلي، قدیمی ­ترین…


منبع: وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی 

 

بیرجند

بیرجند
Map

کشور  ایران
استان خراسان جنوبی
شهرستان بیرجند
بخش مرکزی
نام(های) دیگر شهر کاج‌ها، شهر معرفت و ادب، شهر علم‌وایمان، پاکیزه‌ترین، بزرگ‌ترین مرکز علم و معرفت کشور شهر ایران[۱]
نام(های) پیشین بیرکند، برجند، برجن، برکن و بیرگند
مردم
جمعیت ۲۰۳٬۶۳۶ نفر(1395)[۲][۳][۴][۵]
رشد جمعیت ۱۴٫۳۹٪+ (۵ سال)
تراکم جمعیت ۷۰۰[۶] نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۳۵ کیلومترمربع[نیازمند منبع]
ارتفاع ۱۴۹۱ متر[۷]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۶٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد[۷]
میانگین بارش سالانه ۱۷۱ میلی‌متر[۷]
روزهای یخبندان سالانه ۴۸ روز[۸]
اطلاعات شهری
شهردار مهدی بهترین[۹]
ره‌آورد خوراکی‌ها: زعفران، عناب، زرشک، توت، بادام، انگور، انجیر، انار، آلو
صنایع دستی: قالی و قالیچه، گلیم، جاجیم، نمد، حصیر، پارچه بافی، بهار جانم
پیش‌شمارهٔ تلفن ۰۵۶
وبگاه
شناسهٔ ملی خودرو  ایران۳۲ (د)
۵۲ (ب ج د س)

بیرجند بر ایران واقع شده‌است

بیرجند

بیرجَند (دربارهٔ این پرونده تلفظ ) مرکز استان خراسان جنوبی و مرکز شهرستان بیرجند در شرق ایران است. بر اساس آمار سرشماری سال ۱۴۰۲ خورشیدی، جمعیت شهر بیرجند ۵۱۹’۲۳۹ نفر بوده است.[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵]بیشترین پهنای شهر بیرجند طبق سیستم اطلاعات جغرافیایی ۱۲ کیلومتر بوده است.[۱۶] بیرجند، احتمالاً در اواخر حکومت ساسانیان و توسط زرتشتیان یزدی و کرمانی به عنوان منزلگاهی در حاشیه کویر و در مسیر عبور از کویر به سمت شمال خراسان بزرگ و ماوراءالنهر بنا شده است. باغ اکبریه یکی از بناهای تاریخی شهر در نشست سی و پنجم یونسکو در سال ۲۰۱۱ میلادی به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.[۱۷][۱۸]

بیرجند نخستین شهر در ایران است که دارای سازمان آبرسانی بوده و بنگاه آبلوله بیرجند به عنوان اولین سازمان آبرسانی ایران شناخته می‌شود.[۱۹] این شهر همچنین اولین شهر در ایران است که در سال ۱۳۰۲ و پیش از تهران از لوله‌کشی آب شهری برخوردار گردید.[۲۰] مدرسه شوکتیه در این شهر، دومین مدرسهٔ آموزش به سبک نوین بعد از دارالفنون تهران است. به علت موقعیت سیاسی و استراتژیک بیرجند، سومین فرودگاه کشور در سال ۱۳۱۲ پس از فرودگاه‌های قلعه‌مرغی و بوشهر در این شهر ساخته شد[۲۱] و تا پیش از جنگ جهانی دوم، کنسولگری‌های انگلستان و روسیه در بیرجند مشغول فعالیت بوده‌اند.[۲۲]

نام

نام اصلی این شهر، بیرجند است که به صورت‌های برجند، برجن، برکن و بیرگند نیز در نوشته آمده است.

هیچ اتفاق نظری در رابطه با دلیل نام گذاری بیرجند میان صاحب نظران وجود ندارد و دیدگاهای گوناگونی ارائه شده است. برای مثال برخی بر این باورند که بنیان‌گذار این شهر بیژن یکی از اسطوره‌های شاهنامه بوده که نام خود را بر این شهر نهاده و به خاطر استفاده مکرر به بیرجند دگرگون شده.[۲۳]

نام بیرجند از دو واژه بیر و جند یا همان گند آمده است. بیر در زبان ساسانیان به معنای چاه و گند به معنای شهر است. مانند گندی‌شاپور. در اینکه شهر دارای سازماندهی ساسانی است هیچ شکی نیست. محلات دستگرت یا دستجرد و چاه کند یا چاه گند خود گویایی شهری منطبق به سیستم مالیات‌گیری ساسانی بر نواحی کشاورزی ایران باستان است. برای دوستانی که علاقه‌مند به آثار باستانی هستند در محدودی دستجرد باید دنبال تسلسل این نواحی محدودهٔ به اسم اژیروان یا آجیربان بگردند. واژه ارد-بیل یا هرد -بیر نیز به معنای زمین چاه دار است. بیل در زبان گالشی به معنای آب مانده است.

این احتمال نیز وجود دارد که در زمان فتح ایران توسط اعراب این مکان محل اردوگاه لشکریان بوده است و نام این مکان را از دو قسمت به نام بئر به معنی مقر و جند به معنی لشکریان گذاشتند که به دلیل گذشت زمان، بیرجند بر سر زبان‌ها افتاده است.[۲۳]

همچنین رجبعلی لباف خانیکی، بیرجند را مرکب از دو جزء «بیر» و «جند» می‌داند. «بیر» در پارسی باستان به معانی رعد و برق، صاعقه و طوفان و «جند» که معرّب «کند» است به زبان سغدی به معنی مکان و شهر آمده است.[۲۴] در نهایت با توجه به نام دیگر شهرهای خراسان بزرگ قدیم (همچون تاشکند و سمرقند و همچنین نام روستاهایی در همین استان همچون نوقند، نوکند و شواکند) این وجه تسمیه صحیح تر به نظر می‌رسد.

تاریخ و جغرافیای بیرجند

بیرجند از مناطق کهن و تاریخی ایران است که در جغرافیای دوره اسلامی همواره جزئی از کوره یا ناحیه قهستان تاریخی بوده است.

پیش از اسلام

علاوه بر نام بیرجند که ساختار آن برگرفته از زبان پهلوی بوده و به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد، بنا به روایتی، بیرجند، احتمالاً در اواخر حکومت ساسانیان و توسط زرتشتیان یزدی و کرمانی به عنوان منزلگاهی در حاشیه کویر و در مسیر عبور از کویر به سمت شمال خراسان بزرگ و ماوراءالنهر بنا شده است.[۲۲]

اشعار حکیم نزاری، وجود محله‌ای به نام گبرآباد در بافت قدیمی شهر، کاوش‌های به عمل آمده از قلاع دختر در «بند دره» و «قلعه دره»، و نیز کتیبه به‌دست آمده از کال جنگال در روستای رچ از توابع خوسف، «تخته سنگ لاخ مزار» واقع در روستای کوچ، سنگ نگاره و کتیبه‌های پهلوی اشکانی در دره «استاد تنگل»، قلعه شبرنگ و تخته آتشگاه، گورستان گبرها و لون اژدها واقع در روستای خنگ، حکایت از قدمت چند هزار ساله بیرجند دارد.

همچنین علاوه بر وجود گورستان‌های زرتشتی‌ها در اغلب روستاها و نیز وجود آتشکده‌های سفلی و علیا.[۲۲] که دال بر قدمت تاریخی این منطقه است، نام برخی از روستاهای اطراف شهر بیرجند دارای ریشه پهلوی و اساطیری هستند، مانند: پخت، گیو، سهراب، ماژان، سلم آباد، درخش، خُنگ، خراشاد، رودک، دستجرد، چاج، چهکند، جمشیدآباد و…[۲۵]

پس از اسلام

احتمالاً یاقوت حموی اولین جغرافی‌دانی است که از «بیرجند» به عنوان یکی از شهرهای منطقه قهستان یاد کرده است. حمدالله مستوفی «بیرجند» را از شانزده ولایت قهستان و مرکز ولایتی با توابعی چند دانسته که در آن مقدار فراوانی زعفران، انگور، میوه و اندکی غله به دست می‌آمده است.

زین العابدین شیروانی، بیرجند را قصبه‌ای شهر مانند از توابع خراسان و دارالملک قهستان معرفی کرده و افزوده است که قریب به چهار هزار خانه دارد. آب بیرجند از کاریز تأمین می‌شود. اعتمادالسلطنه نیز آن را از قرای قهستان دانسته است. برخی بیرجند را به علت کوچکی آن «برکند» ثبت کرده‌اند بر به معنای «نصف» و کند به معنای «شهر» در مجموع به مفهوم قصبه.

قلعه تاریخی بیرجند

بیرجند در قدیم چند بار به علت زلزله ویران شده است. در فرهنگ عامه بیرجند، داستان‌های بسیاری دربارهٔ ویرانی بیرجند در یک زلزله عظیم و سکونت دسته‌ای از کولیهای چادرنشین در آن، نقل شده است. این شهر از عهد صفویه که خانواده امیریه در آنجا امارت یافتند رو به اعتبار گذاشته است.[۲۵]

افشاریه

در اواخر دوره افشاریه و پس از قتل نادر شاه با استقرار خاندان خزیمه عرب، بیرجند مرکز قهستان شد. با زوال دولت صفوی و رسوخ کشورهای اروپای غربی به هند و آسیای شرقی از راه‌های دریایی و زمینی، بیرجند که در مسیر عمده‌ترین راه زمینی این ارتباط قرار داشت محل عبور اغلب سیاحان، جهانگردان یا مأمورانی شد که در نوشته‌های خود اطلاعات فراوانی دربارهٔ شهر و منطقه به جا گذاشته‌اند.[نیازمند منبع]

قاجاریه

تصویر ارگ بیرجند برگرفته از کتاب ایران در آستانه مشروطیت

در سال ۱۲۵۴ خورشیدی، مک‌گرگور دربارهٔ شهر بیرجند مطالبی نوشته و شمار خانه‌های شهر را سه هزار باب ذکر کرده است. در سال ۱۲۷۳ خورشیدی، ادوارد ییت گزارشی دربارهٔ تجارت بیرجند از طریق بندرعباس و نیز جمعیت ۲۵٬۰۰۰ نفری آن داده است.

سرپرسی سایکس در سفر خود به منطقه، از کوه‌های معین آباد (ظاهراً همان میناباد)، امیران ناحیه قائنات، محصولات زراعی به ویژه زعفران و زرشک و ابریشم، قالی بافی ساکنان منطقه و مذهب آن‌ها و نیز شهر بیرجند – که آن را متفاوت با سایر شهرهای ایران دانسته – مطالبی آورده است.

لمتون نیز در سال‌های قبل از ۱۳۲۹ خورشیدی به وضع مالکیت اراضی و قناتهای قائنات و نیز نظام‌های آبیاری در آبادی‌های پیرامون بیرجند اشاره کرده است.[۲۶]

در دوره قاجاریه به سبب کمبود آب، شهر بیرجند به کندی توسعه می‌یافت ولی همچنان مرکز ناحیه بود.

کنسولگری‌ها

در آغاز سدهٔ نوزدهم و پس از جنگ ایران در هرات، و نقش پشتیبانی که بیرجند در این جنگ داشت، انگلستان جهت حفظ منافع و مستعمرات خود در شبه قاره هند و توسعه نفوذ خود در افغانستان، در سال ۱۸۹۴ میلادی (۱۲۷۳ خورشیدی)، اقدام به تأسیس کنسولگری در بیرجند نمود. به تبع ایجاد این کنسولگری، دولت روسیه تزاری نیز کنسولگری خود را در بیرجند تأسیس نمود.[۲۲]

به تدریج با شروع جنگ جهانی اول و دوم و نیز وقوع انقلاب روسیه، رقابت سیاسی بین انگلستان و روسیه در ایران کاهش یافته و در نتیجه کنسولگری‌های دو کشور تعطیل گشتند.

مدرسه شوکتیه

کتیبه بالای صحن مدرسه شوکتیه
مدرسه شوکتیه

این مدرسه توسط محمدابراهیم خان علم، در سال ۱۲۸۴ شمسی در محل خیابان خاکی قدیم ایجاد شده و فعالیت خود را با حضور ۷ معلم اتریشی و تعدادی مترجم ایرانی و آموزش ۴۰ دانش آموز آغاز نمود. لازم است ذکر شود این مدرسه پس از دارالفنون تهران و رشدیه تبریز، سومین مدرسه آموزش به سبک جدید در ایران است.

بانک شاهنشاهی

در زمان حکومت قاجاریه و متعاقب اقدام انگلستان در تأسیس بانک شاهنشاهی در ایران، در سال ۱۹۱۳ میلادی (۱۲۹۲ شمسی)، شعبه این بانک در بیرجند به ریاست یک انگلیسی به نام اف. هیل تأسیس شده و فعالیت خود را آغاز نمود.[۲۲]

سینما

اولین سینمای بیرجند در اواخر دوران قاجاریه و در سال ۱۲۹۲ شمسی، با پخش فیلم‌های صامت، فعالیت خود را آغاز نمود(“سینما فردوسی اکنون”). این سینما که توسط محمدرضا صمصام الدوله، حاکم وقت زابل ساخته شده بود، از برق کارخانه‌ای بنام «مارشال» استفاده می‌نمود.[۲۷] اکنون نیز بیرجند دو سینما به نام‌های سینما فردوسی و سینما بهمن دارد.

پهلوی

شمال شهر بیرجند در دهه ۱۳۵۰

در سال‌های نخستین دوران پهلوی، شهر به مرکز عمده نظامی تبدیل شد. لوله‌کشی آب در ۱۳۰۲ خورشیدی – که اولین لوله‌کشی شهری در ایران به حساب می‌آمد – و تغییر مسیر رود بیرجند دو عامل مهم در تحول شهر بود. در ۱۳۱۰ خورشیدی به نوشته روزنامه کیهان به سبب فراوانی آب قنات در شهر، بر جمعیت آن هنگام کم‌آبی افزوده می‌شد.

به علت اهمیت راهبردی شهر بیرجند در شرق ایران، در سال ۱۳۱۲ خورشیدی، فرودگاه شهر بیرجند – سومین فرودگاه کشور پس از قلعه مرغی و بوشهر – مورد بهره‌برداری قرار گرفت.[۲۱]

در سال‌های پس از ۱۳۲۰ شمسی، توسعه شهر سرعت یافت و در جنگ جهانی دوم متفقین، شاهراه مشهد – زاهدان را ساختند که به صورت یکی از شاهرگ‌های ارتباطی متفقین – که با راه‌آهن ایران رقابت می‌کرد – درآمد.[۲۶]

بنگاه خیریه آبلوله

در سال ۱۳۰۳ تعداد ۳۰ نفر از خیرین و معتمدین و بزرگان بیرجند با تشکیل جلسه موضوع تأمین آب شرب شهر را مورد بررسی قرار داده و در نهایت تصمیم به خریداری قنات علی‌آباد و انتقال آب از طریق لوله‌کشی به شهر می‌شود.[۲۸]

هنگ ژاندارمری

در سال ۱۳۰۷، هنگ ژاندارمری بیرجند تأسیس شد. این هنگ دارای ۹ گروهان، گناباد، فردوس، طبس، شاهرخت، گزیک، بندان، حسین‌آباد رزاق زاده و گروهان مرکزی بیرجند بود. وظیفه مرزبانی نیز به عهده این هنگ بوده است. این هنگ تا زمان ادغام در نیروی انتظامی، مشغول فعالیت بود.

تیپ ارتش

پادگان ۰۴ ارتش در بیرجند

در سال‌های نخستین دوره پهلوی و متعاقب تأسیس ارتش نوین در ایران، تیپ ارتش در بیرجند مستقر شده و اقدام به تأسیس پادگان در شهر بیرجند نمود. این پادگان که امروزه به نام مرکز آموزشی ۰۴ بیرجند نامیده می‌شود، از بدو تأسیس تا کنون، آموزش سربازان وظیفه را برعهده دارد.[۲۲] این پادگان هم‌اکنون به خارج از شهر منتقل شده است و در کیلومتر ۵ جاده بیرجند به خوسف در زمینی به مساحت تقریباً دو برابر و با امکانات بیشتری ساخته شده است.

شهرداری

در سال ۱۳۱۰، شهرداری بیرجند تحت عنوان بلدیه بیرجند در کنار آرامگاه حکیم نزاری افتتاح و با ۱۲ کارمند، فعالیت خود را آغاز نمود. اولین شهردار بیرجند، آقای افشار بود که به مدت ۶ سال سمت ریاست شهرداری را بر عهده داشت.[۲۹] امروزه شهرداری بیرجند در کنار میدان ابوذر که یکی از میدان‌ها ی اصلی و پرتزئینات شهر می‌باشد در مجاورت خیابان شهدا قرار دارد. در جنب شهرداری کنونی، یک پارک نسبتاً بزرگ با اِلِمان‌های فرهنگ ایرانی کلنگ ساخت خورده و تاکنون (فروردین ۱۴۰۳) بخش اعظم آن ساخته و به بهره‌برداری رسیده است. همچنین قرار بر این است که میدان ابوذر گسترش زیادی یابد، به این منظور شهرداری برخی از اماکن مسکونی اطراف را از صاحبان با قیمت اندکی بالاتر از حد کارشناسی خریده اما برخی از صاحب‌خانه‌ها به تدبیر شهرداری رضایت نمی‌دهند.

فرودگاه

در سال ۱۳۱۲ به جهت موقعیت سیاسی و نظامی شهر بیرجند و شرق کشور، فرودگاه بیرجند در زمینی به مساحت ۱۵۰ هکتار در شمال شهر ایجاد گردید.[۲۱]

گمرک

در سال ۱۳۱۷، به منظور سهولت در حمل و نقل و صادرات و واردات کالا به شبه قاره هند و افغانستان، اداره گمرک بیرجند تأسیس و با دو واحد گمرکی درح و گزیک فعالیت خود را آغاز نمود.[۲۲]

بیمارستان امام رضا

در سال ۱۳۲۷ در یکی از اراضی و موقوفات متعلق به خاندان علم، معروف به باغ اناری، بیمارستان امام رضا تأسیس گردید. این بیمارستان علاوه بر پذیرش بیماران شهرستان بیرجند، نسبت به پذیرش سایر بیماران شهرستان‌های جنوبی استان خراسان اقدام می‌نمود.[۳۰]

دانشگاه

در سال ۱۳۵۴ شمسی، با پیگیری دکتر محمدحسن گنجی، در مجموعه موقوفات علم، مؤسسه آموزش عالی بیرجند تأسیس و در سال ۱۳۵۶ شمسی با پذیرش ۱۲۰ دانشجو در رشته‌های ریاضی، فیزیک و شیمی، کار خود را آغاز کرد و اکنون به نام رسمی دانشگاه بیرجند شناخته می‌شود.[۳۱]

تصویر هوایی از شرق شهر بیرجند. از چپ به راست: خیابان پاسداران، عدل، معلم و غفاری

جمهوری اسلامی

پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی توجه بیشتری به بخش‌های اداری، آموزشی، صنعتی و کشاورزی مناطق محروم گردید. ایجاد شهرک صنعتی در غرب بیرجند، تأسیس دانشگاه‌های علوم پزشکی، آزاد، پیام نور، صنعتی و.. ، ارتقا سازمان‌های اداری مانند اداره راه و ترابری بیرجند به اداره کل و تحت پوشش قرار دادن کلیه راه‌های شرق کشور، مهاجرت افغانها به سبب اشغال افغانستان توسط شوروی و مهاجرت روستاییان، سبب توسعه روزافزون بیرجند گردید، به‌طوری‌که پنجمین شهر استان خراسان گردید.

بخش شمالی شهر، بافتی نیمه قدیمی دارد و اکنون با توسعه شهر تا کمربندی شمالی شهر آپارتمان‌های نوساز و مدرن هم به اضافه شده است.

بخش مرکزی بافت قدیمی دارد و تقریباً تمام بیرجند قبل از قرن چهاردهم را در بر می‌گیرد و اماکن تاریخی شهر مانند قلعه، حسینیه‌ها، مساجد تاریخی و آب انبارها در آنجا واقع‌اند. بخش جنوبی نیز بیش از نیمی از مساحت شهر را شامل می‌شود و قسمت جدید شهر است.[۳۲]

براساس گزارشی در سال ۱۴۰۰ نرخ باسوادی در خراسان جنوبی از میانگین کشوری بالاتر (۹۸ درصد) است

تأسیس استان خراسان جنوبی

در تابستان سال ۱۳۸۳ این شهر، پس از تقسیم استان خراسان به سه استان، مرکز استان تازه تأسیس خراسان جنوبی گردید.

گویش بیرجندی

گویش بیرجندی از گویش‌های فارسی نو است که نسبت به فارسی معیار (زبان رسمی و فارسی رایج در ایران) کمتر دچار تغییر شده است و از اینرو بسیاری از ویژگی‌های کهن زبان فارسی را نگه داشته است. دکتر محمود رفیعی در مقدمه واژه‌نامه گویش بیرجند می‌نویسد که چون بیرجند در نزدیکی کویر و در منطقه‌ای کوهستانی واقع شده است، در گذر تاریخ کمتر مورد تاخت و تاز و هجوم قرار گرفته و در نتیجه گویش آن نیز دست نخورده باقی مانده است.

آموزش، فرهنگ

مراکز علمی و فرهنگی جدید از مدارس علمیه نشأت گرفته‌اند و در این میان اهمیت مدرسه معصومیه که سابقهٔ بیش از هزار سال دارد و محل تحصیل اغلب مشاهیر بیرجند بوده قابل ذکر است. هم‌اکنون در شهرستان بیرجند پنج مدرسه علمیه با ظرفیت ۲۰۰ نفر طلبه و بیش از ۷۰۰ مرکز آموزشی وابسته به آموزش و پرورش به فعالیت مشغولند.

مدارس جدید در شهرستان بیرجند زودتر از سایر نقاط کشور تأسیس شد. مدرسه شوکتیه در سال ۱۲۸۴ خورشیدی پس از تأسیس دارالفنون تهران و رشدیه تبریز، به همت امیر شوکت‌الملک علم، حکمران وقت در بیرجند تأسیس شد و به دنبال آن، دبیرستان شوکتیه و مدارس خضری دشت بیاض، نهبندان، سربیشه، خوسف و دبستان دخترانه شوکتی افتتاح گردید. آموزش و پرورش بیرجند هم اینک با بیش از صد و چهارده سال عمر با بیش از یکصد هزار نفر دانش آموز را تحت تعلیم و تربیت دارد. وجود ۴ اداره مستقل آموزش و پرورش در شهرستان بیرجند با بیش از ۷۰۰۰ نفر پرسنل، مرکز آموزش عالی فرهنگیان، مراکز تعلیم و تربیت، پژوهشکده معلم و… آموزش و پرورش این شهرستان را به قطب آموزش و پرورش استان خراسان (پس از مشهد) تبدیل کرده بود.

آموزش عالی

بیرجند در ۱۳۵۴ شمسی، در مجموعه موقوفات علم، مؤسسه آموزش عالی بیرجند تأسیس شد و در ۱۳۵۶ شمسی با پذیرش ۱۲۰ دانشجو در رشته‌های ریاضی، فیزیک و شیمی، کار خود را آغاز کرد و اکنون به نام رسمی دانشگاه بیرجند شناخته می‌شود.[۳۱]

دانشکده مهندسی دانشگاه بیرجند

در حال حاضر ۱۵ هزار دانشجو در ۱۲ دانشگاه و مرکز آموزش عالی مشغول تحصیل می‌باشند که بالاترین تورم دانشجویی در سطح کشور را به خود اختصاص داده است. بدین معنی که به ازای هر ۹ نفر شهروند بیرجندی یک نفر دانشجو وجود دارد. از جمله مراکز آموزش عالی در بیرجند می‌توان از:

نام برد.

مشاهیر بیرجند

فهرست مشاهیر و نام آوران شهر بیرجند در بخش اهالی بیرجند قابل مشاهده است.

جمعیت

بر پایه سرشماری تخمینی سالانه مرکز آمار ایران در سرشماری تخمینی هوشمند سال ۱۴۰۲ جمعیت این شهر ۵۹۱’۲۳۹ نفر (در بیش از ۶۰ هزار خانوار) بوده است.

جمعیت تاریخی
سال جمعیت ±%
۱۳۴۵ ۲۵٬۸۵۴
۱۳۵۵ ۴۶٬۹۴۳ ۸۱٫۶٪+
۱۳۶۵ ۸۱٬۷۹۸ ۷۴٫۲٪+
۱۳۷۰ ۱۰۱٬۱۷۷ ۲۳٫۷٪+
۱۳۷۵ ۱۲۷٬۶۰۸ ۲۶٫۱٪+
۱۳۸۵ ۱۵۷٬۸۴۸ ۲۳٫۷٪+
۱۳۹۰ ۱۷۸٬۰۲۰ ۱۲٫۸٪+
۱۳۹۵ ۲۰۳٬۶۳۶ ۱۴٫۴٪+
۱۴۰۲ ۲۳۹٬۵۹۱ ۱۷٫۷٪+

طبق جدول جمعیتی، سکنه بیرجند در اولین سرشماری همگانی از این شهر در سال ۱۳۴۵ هجری خورشیدی ۲۵۸۵۴ نفر بوده‌اند در ذیل میزان افزایش جمعیت هر ۱۰ یا ۵ سال یکبار مشاهده می‌شود:::

اکثریت مردم بیرجند فارسی‌زبان‌اند. در دوره جدید عرب‌تباران خراسان که اصالت آنها به حاشیه کویری استان خراسان جنوبی برمی‌گردد و از طایفه‌های روستاهای «خسروی»، «عرب‌خانه»، «نهبندان»، «درودی»، «لیسکی»، «دره‌کوران»، «ترساب»، «توتسک»، «خونیک»، «خسروآباد»، «کلاکی نو» هستند به بیرجند مهاجرت کرده و در شهرک کاروان منطقه ۱۵ شهر ساکن شدند. به این خاطر تقاطعی در امتداد خیابان سجاد در شهرک کاروان منطقه ۱۵ از سوی اهالی به نام «چهارراه عرب‌ها» شناخته می‌شود.[۳۳] همچنین خاندان اَمیاری‌ها نیز از جمله خیرین و محلی‌های سرشناس این شهر هستند. در شهرستان درمیان نیز خاندانی از اَمیاری‌ها وجود دارند امّا تفاوت در این است که آنها اهل سنت شافعی هستند و سمت بیرجند، از شیعیان اثنی‌عشری.[۳۴][۳۵]

جاذبه‌های گردشگری

باغ اکبریه میراث جهانی یونسکو

علاوه بر جاذبه‌های گردشگری موجود در سطح شهرستان بیرجند، آثار تاریخی و مکان‌های تفریحی نیز در داخل در محدوده شهری بیرجند وجود دارد. به عنوان مثال می‌توان به جاذبه‌های گردشگری تاریخی داخل شهر مانند باغ اکبریه، باغ رحیم آباد، ارگ کلاه فرنگی، قلعه بیرجند، مدرسه شوکتیه و … اشاره کرد. همچنین بند دره، بند امیر شاه، آبشار چهارده، باغ شوکت‌آباد و … از جمله مناطق گردگشری طبیعی در نزدیکی شهر بیرجند است.

تاریخی

بند دره یکی از جاذبه‌های گردشگری بیرجند
نمایی از شهر بیرجند که رشته کوه‌های باغران، درختان همیشه سبز کاج، ارگ کلاه فرنگی و قلعه بیرجندنمایان است

طبیعی

موزه‌ها

در سطح بیرجند موزه باستان‌شناسی، مردم‌شناسی و حیات وحش در مجموعه عمارت و باغ اکبریه، موزه مشاهیر در خانه پردلی، موزه میراث پهلوانی در زورخانه امیر عرب و موزه وقف در مدرسه شوکتیه وجود دارد.

آب و هوا

بیرجند
نمودار اقلیمی (راهنما)
ژ ف م آ م ژ ژ آ س اُ ن د
۳۳
۱۱
۲−
۳۱
۱۳
۰
۳۸
۱۸
۴
۲۹
۲۵
۱۰
۸
۳۰
۱۴
۰٫۵
۳۵
۱۸
۰٫۱
۳۶
۲۰
۰٫۱
۳۴
۱۷
۰٫۳
۳۲
۱۲
۲٫۵
۲۶
۷
۸
۱۹
۲
۲۱
۱۴
۱−
میانگین بالاترین و پایین‌ترین دما به مقیاس سانتیگراد
بارندگی به مقیاس میلی‌متر

آب و هوای بیرجند، نیمه‌بیابانی بوده و دارای زمستان‌های سرد و تابستان‌های خشک و گرم است. میزان بارش در این شهر با توجه به آب و هوای آن، کم بوده و بیشترین میزان آن، از آذر تا اردیبهشت رخ می‌دهد که در فصل زمستان اغلب به‌صورت بارش برف است.

ایستگاه هواشناسی بیرجند در سال ۱۳۳۴ خورشیدی (۱۹۵۵ میلادی) راه‌اندازی گردید.[۳۶] بر اساس اطلاعات این ایستگاه، میانگین سالیانه بیشترین و کمترین درجه حرارت این شهر برابر با ۲۴ و ۸ درجه سانتیگراد است. کمترین دمای ثبت شده در این شهر در ۱۶ ژانویه ۱۹۹۳ و برابر با ۲۱٫۵- درجه سانتیگراد و بیشترین آن در تاریخ ۱۱ ژوئیه ۱۹۶۷ و برابر با ۴۴ درجه سانتیگراد بوده است. شهر بیرجند، به‌طور میانگین در ۷۶ روز از سال دارای دمای زیر صفر درجه و در ۱۴۲ روز از سال دارای دمای بالای ۳۰ درجه سانتیگراد است.

مجموع بارش سالیانه در شهر بیرجند به‌طور میانگین برابر با ۱۷۱ میلی‌متر در سال است. بیشترین میزان بارش در یک روز، در دوم ماه مه۱۹۵۷ رخ داد و ۵۲ میلی‌متر باران در این شهر بارید. همچنین میانگین سالیانه رطوبت نسبی در ابن شهر، ۳۶٪ است و به‌طور میانگین ۳۰ روز از سال، آسمان این شهر کاملاً ابری است. هوای بیرجند به‌طور میانگین در ۱۲ روز از سال، با طوفان و گرد و خاک شدید همراه است.[۳۷]

نگارخانه

برج بانک صادرات بیرجند، دومین سازه بلند شهر پس از برج سیلوی شهر است.

ترابری

هوایی

فرودگاه بین‌المللی بیرجند

فرودگاه بین‌المللی بیرجند که امروزه با نام رسمی فرودگاه بین‌المللی شهید کاوه شناخته می‌شود، در سال ۱۳۱۲ شمسی و به همت محمدابراهیم علم، بعنوان سومین فرودگاه ایران پس از فرودگاه‌های قلعه مرغی و بوشهر مورد بهره‌برداری قرار گرفت. این فرودگاه که در شمال شهر بیرجند واقع است، به مرور زمان گسترش یافته و در اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۷، با انجام پرواز بیرجند – مدینه به فرودگاه بین‌المللی بیرجند ارتقا یافت. در تاریخ ۱۳۸۹/۰۵/۱۲ اولین پرواز فرودگاه بیرجند به مقصد شهر دمشق، پایتخت سوریه انجام شد.[۳۸]پس از آن نیز پروازهای ثابت یا شناوری به فرودگاه‌های داخلی به خصوص فرودگاه بین‌المللی مشهد، مهرآباد تهران، فرودگاه بین‌المللی شیراز و فرودگاه بین‌المللی اصفهان انجام گشته است. پروازهای خارجی بین‌المللی در ۹۰ درصد مواقع شامل مقاصد شهری مذهبی و دینی همچون دمشق، مکه، نجف و کربلا بوده است.[۳۹][۴۰]

فرودگاه نظامی خور

این فرودگاه، پس از احداث فرودگاه نظامی شیندند در ولایت هرات افغانستان توسط شوروی، در ۵۰ کیلومتری غرب بیرجند و در خور ساخته شد. این فرودگاه که در پایگاه دوازدهم شکاری نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، واقع است، کاربردی نظامی دارد.

زمینی

پایانه مسافربری بیرجند

این پایانه در سال ۱۳۷۵ در زمینی به مساحت ۲۴ هکتار و در شمال شهر بیرجند ساخته شد. در حال حاضر ۱۰ شرکت حمل و نقل مسافر و یک مؤسسه مسافربری در مسیرهای تهران، مشهد، زاهدان، کرمان، اصفهان، فردوس، زابل و… مشغول فعالیت هستند.[۴۱]

پایانه باربری بیرجند

این پایانه در شهریور سال ۱۳۷۵ در زمینی به مساحت ۲۳ هکتار و در شمال شهر بیرجند ساخته شد. تعداد ۱۳ شرکت باربری در مسیرهای اصفهان، یزد، کرمان، مشهد، تبریز، شیراز و تهران و نیشابور در این پایانه مشغول فعالیت هستند.[۴۱]

پایانه مسافربری شرق بیرجند

این پایانه در سومین روز دهه فجر سال ۱۳۹۲ با اعتباری بالغ بر ۲ میلیارد و ۶۰۰ میلیون ریال به بهره‌برداری رسید.[۴۲]

آزادراه

فعلاً این شهر از داشتن آزادراه محروم است ولی طرح آزادراه سربیشه-بیرجند-تربت‌حیدریه-باغچه که شهر بیرجند را به مشهد و شبکه آزادراهی کشور وصل می‌کند، در انتظار تصویب توسط هیئت دولت است.

ریلی

بیرجند تاکنون فاقد راه‌آهن می‌باشد ولی خط راه‌آهن زابل-زاهدان-بیرجند-مشهد که بیرجند را به شبکه ریلی کشور متصل می‌کند و بیرجند پل ارتباطی میان دو شهر مشهد و زاهدان خواهد بود، در دست احداث است.

منابع

  1.  http://www.touristha.ir/tourism/city-20352.html بیرجند را به واسطه تعداد زیاد کاج‌هایش شهر کاج‌ها می‌نامند
  2.  مرکز آمار ایران
  3.  وبگاه شهرداری بیرجند
  4.  نقشه جمعیت‌شناسی ایران، چاپ۱۴۰۲
  5.  درگاه داده ملی دانشگاه بزرگمهر قاینات
  6.  درگاه ملی آمار ایران
  7. ↑ پرش به بالا به:۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ «آرشیو هواشناسی شهرهای ایران در وبگاه ادارهٔ هواشناسی استان چهارمحال و بختیاری». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۰۸.
  8.  Weatherbase: Historical Weather for Birjand, Iran
  9.  «شهردار بیرجند انتخاب شد». ایرنا. ۲۷ شهریور ۱۴۰۰.
  10.  «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وبگاه رسمی وزارت کشور ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ مه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲ آبان ۱۳۸۹.
  11.  وبگاه شهرداری بیرجند
  12.  مرکز آمار ایران
  13.  وبگاه شهرداری بیرجند
  14.  نقشه جمعیت‌شناسی ایران، چاپ۱۴۰۲
  15.  درگاه داده ملی دانشگاه بزرگمهر قاینات
  16.  National geographic system
  17.  سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو)
  18.  وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی
  19.  «روزنامه دنیای اقتصاد، ۰۶/۰۶/۸۵». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۷ مه ۲۰۰۸.
  20.  پایگاه خبری خبرگزاری ایرنا[پیوند مرده]
  21. ↑ پرش به بالا به:۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲ «وزارت راه و ترابری، شرکت مادر تخصصی فرودگاه‌های کشور». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ مارس ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۰۸.
  22. ↑ پرش به بالا به:۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ ۲۲٫۳ ۲۲٫۴ ۲۲٫۵ ۲۲٫۶ «پایگاه اطلاع‌رسانی شهر بیرجند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۶.
  23. ↑ پرش به بالا به:۲۳٫۰ ۲۳٫۱ بهنیا، محمد رضا (۱۳۸۰). بیرجند نگین کویر. صص. ۱۳۲شابک ۹۶۴-۰۳-۴۴۷۲-۹.
  24.  لباف خانیکی، رجب علی (۱۳۷۳). تاملی در نام بیرجند. صص. ۱۰.
  25. ↑ پرش به بالا به:۲۵٫۰ ۲۵٫۱ «اقوام و اقلیتها در قهستان تاریخ کهن خراسان». اندیشکده پژوهشی. مطالعات ایرانی.
  26. ↑ پرش به بالا به:۲۶٫۰ ۲۶٫۱ «بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۰۸.
  27.  پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری بیرجند[پیوند مرده]
  28.  «مدیریت بنگاه خیریه آبلوله بیرجند به اوقاف خراسان جنوبی واگذار شد»خبرگزاری شبستان۲۰۱۶-۱۲-۱۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۳-۲۴.
  29.  پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری بیرجند[پیوند مرده]
  30.  «پایگاه اطلاع‌رسانی شهر بیرجند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۶.
  31. ↑ پرش به بالا به:۳۱٫۰ ۳۱٫۱ «پایگاه اطلاع‌رسانی دانشگاه بیرجند». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ آوریل ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۸.
  32.  «بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۰۸.
  33.  چهارراهی که عرب‌های بیرجند آن را نامگذاری کردند. (2022). همشهری آنلاین. Retrieved 23 May 2022, from https://www.hamshahrionline.ir/news/678107/چهارراهی-که-عرب-های-بیرجند-آن-را-نامگذاری-کردند
  34.  روزنامه خراسان، ۱۵ اسفند ۱۴۰۲
  35.  کتاب تاریخ پاریزی‌ها
  36.  «سازمان هواشناسی کشور، مشخصات ایستگاه‌های سینوپتیک کشور» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۶ اوت ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۰۸.
  37.  «سازمان هواشناسی کشور، ایستگاه سینوپتیک بیرجند». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ مه ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۰۸.
  38.  روزنامه خراسان، ۱۸/۰۲/۸۷[پیوند مرده]
  39.  کتاب ماجراجویی در کوچه‌های قُهِستان، ایمان مظلومی، چاپ سوم۱۳۹۷، ۴۰۰۰جلد، انتشارات شهرونه
  40.  خبرگزاری فارس، بهار ۱۳۹۸
  41. ↑ پرش به بالا به:۴۱٫۰ ۴۱٫۱ «پایگاه اطلاع‌رسانی شهر بیرجند». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژانویه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۶ اوت ۲۰۱۶.
  42.  «پایانه مسافربری شرق بیرجند افتتاح شد». خبرگزاری فارس. ۱۴ بهمن ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۴.

 

 

بهشهر

بهشهر

کشور

ایران

استان

استان مازندران

جمعیت

155,247

مساحت

1,416

موقعیت زمانی

IRDT

ارتقاع

20

بهشهر

20
Few Clouds

 

بهشهر در شرق استان مازندران و در ارتفاع 20 متری از سطح دریا قرار دارد. این شهرستان از شمال به دریای خزر، از جنوب به سلسله کوه‌های البرز و استان سمنان، از شرق به استان گلستان و از غرب به شهرستان نِکا منتهی می‌شود. در جنوب این شهر کوهستان و در شمال آن دشت واقع شده است. بخش کوهستانی منطقه دارای آب و هوای سرد و معتدل و در دشت‌های میانکوهی آن، تراس و زمین‌های قابل کشت وجود دارد.
این شهرستان از سه بخش «مرکزی»، «گلوگاه» و «یانه سر»، سه شهر «بهشهر»، «رستم‌کلا»، «گلوگاه» و پنج دهستان تشکیل شده است.
بهشهر از جمله شهرهای خوش آب و هوا است که دارای جاذبه‌ های گردشگری، طبیعی و تاریخی است. انار، مرکبات، برنج، دانه‌های روغنی آفتابگردان و کُلزای این شهر از شهرت بسیاری برخوردار است.

بهشهر از مراکز تولید تخمه، روغن نباتی و صابون در ایران است و کارخانه چیت‌ سازی آن قدمت بسیاری دارد. بندرامیرآباد نیز از مناطق ویژه اقتصادی رو به رشد در نزدیکی بهشهر است. وجود شهرک صنعتی بهشهر و ناحیه صنعتی سفیدچاه بر اهمیت اقتصادی این شهر افزوده است.
مردم بهشهر مسلمان و شیعه مذهب هستند و به زبان مازندرانی و فارسی گفتگو می ‌کنند.

جاذبه گردشگری

  • دوهزار و سه هزار

    دوهزار و سه هزارجنگل سه هزار از مناطق طبیعی بسیار زیبا و چشم نواز شمال ایران است. دره سه هزار در…

  • باداب سورت

    باداب سورتباداب سورت چشمه ­های پلکانی کم‌نظیری در ایران و جهان است که شامل چندین چشمه با آب‌های کاملاً متفاوت…

  • جاده چالوس

    جاده چالوسجاده ی چالوس- کرج، چهارمین جاده ی زیبای جهان، با نام رسمی جاده ی ۵۹، یکی از پرطرفدارترین…

  • کوه دماوند

    کوه دماوندکوه دماوند بلند ترین کوه ایران و خاورمیانه و بلندترین قله ی آتشفشانی آسیا در رده ی دوازدهم…

  • کاخ مرمر رامسر

    کاخ مرمر رامسرتابستان که از راه برسد، مسافران زیادی برای تفریح در میان جنگل‌های انبوه، ییلاق‌های تماشایی و ساحل ماسه‌ای…

  • شهرک توریستی نمک آبرود

    شهرک توریستی نمک آبرودنمک آبرود از زیباترین شهرک های توریستی- تفریحی در شمال ایران است. در قسمت شمالی شهرک اقامتگاهی- تفرجگاهی…

  • گورستان سفید چاه

    گورستان سفید چاهدر بهشهر مازندران گورستانی به نام «سفیدچاه» قرار گرفته که مردم محلی اعتقاد دارند به خاطر خاک سفیدش،…

  • تالاب بین المللی فریدونکنار

    تالاب بین المللی فریدونکنارمجموعه تالاب بین المللی فریدون‌کنار در جنوب شرقی فریدون‌کنار، با ارتفاع متوسط 23 متر زیر سطح دریا، یکی…

  • جنگل رودبارک

    جنگل رودبارک«جنگل رودبارک» در فاصله 70 کیلومتری شمال‎شرقی «شهمیرزاد» واقع شده و به واسطه پوشش گیاهی پهن‎برگ و آب…


منبع: وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی 

 

بهشهر

بهشهر
Map

شهرداری بهشهر

کشور  ایران
استان مازندران
شهرستان بهشهر
بخش مرکزی
نام(های) دیگر اشرف یا اشرف‌البلاد[۱]
نام(های) پیشین تَمیشَه، کبودجامه، نامیه، قره‌طغان، آسیابسر، کلباد، پنج‌هزاره، خرگوران و اشرف یا اشرف‌البلاد[۲][۳][۴][۵][۶][۷]
سال شهرشدن عهد شاه عباس یکم (دورهٔ صفوی)
مردم
جمعیت ۹۴٬۷۰۲ نفر (۱۳۹۵)
رشد جمعیت ۶٫۱۱٪ + (۱۳۹۵)
تراکم جمعیت ۱۱٫۹۱۶ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۱۴٫۱۶۳ کیلومتر مربع
ارتفاع ۲۰ متر از سطح دریا [۳]
میانگین دمای سالانه ۱۷٫۷ درجهٔ سانتی‌گراد
میانگین بارش سالانه ۶۲۱٫۵ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه ۱۳ روز
اطلاعات شهری
شهردار یاسر احمدی[۸]
تأسیس شهرداری ۱۳۱۲
ره‌آورد انار، مرکبات، دوغیله، حلوای گردویی، نصیری و شالی، پشت زیک
پیش‌شمارهٔ تلفن ۰۱۱
وبگاه
شناسهٔ ملی خودرو  ایران۷۲ ق ،۸۲ ه‍‌
کد آماری ۱۱۵۸

بهشهر بر ایران واقع شده‌است

بهشهر

بِهْشَهْر،[۹] از شهرهای استان مازندران، یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران و مرکز شهرستان بهشهر است. در گذشته (پیش از دورهٔ پهلوی یکم) آن را «اشرف» یا «اشرف‌البلاد» می‌نامیدند.[۲][۱۰]

مردم بهشهر به زبان مازنی[۱۱] سخن می‌گویند و از قومیت تبری و ایرانی‌تبار هستند[۱۲] (اقلیت‌های آذری، ارمنی، بلوچی، تالشی، کردی، گالشی و گرجی هم در بهشهر زندگی می‌کنند)[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶] دین مردم بهشهر اسلام (اکثراً: شیعه دوازده‌امامی اندکی: سنی شافعی) است، اقلیت‌های بهائی، مسیحی و یهودی هم در گذشته (دورهٔ پهلوی) در بهشهر زندگی می‌کردند. بهشهر پنجمین شهر پرجمعیت استان مازندران است. بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ خ. جمعیت این شهر برابر با ۹۴٫۷۰۲ نفر جمعیت بوده‌است.[۱۷]

بهشهر در عهد شاه عباس بزرگ، پایتخت تابستانی ایران بود.

بهشهر در بهمن ۱۴۰۱ خ. شهر ملی گلیچ معرفی شد.[۱۸]

نام

نام بهشهر در دورهٔ ساسانی «تَمیشَه» بود و واژهٔ تَمیشَه برگرفته از نام دانه و بوته تمشک است؛ پیش از دورهٔ تیموری، «کبودجامه» بود؛ پیش از شاه عباس بزرگ، «خرگوران» بود و در عهد شاه عباس بزرگ، چون خیرالنساء بیگم اشرف الملوک، مادر شاه عباس بزرگ، از اهالی «خرگوران» بوده و نام او نیز «اشرف» بود، شاه عباس بزرگ نام «خرگوران» را به‌نام مادرش «اشرف» تغییر داد و از عهد شاه عباس بزرگ تا پایان دورهٔ قاجاری به این شهر «اشرف» یا «اشرف‌البلاد» می‌گفتند و در دورهٔ پهلوی یکم، چون «اشرف‌البلاد» واژه‌ای از ریشه زبان عربی است و به فارسی «اشرف» معنای «بِهْ» و «بهترین» و «بِلاد» معنای «شهر» را می‌داد، نام آن به «بهشهر» دگرگون شد و «بهشهر» نیز معنای «بهترین شهر» می‌دهد.[۲][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳]

تاریخ

در اسطوره‌های ایرانی، تَمیشَه (بهشهر کنونی) اقامتگاه فریدون پادشاه ایرانیان خوانده شده‌است. در شاهنامه گفته شده که شهر تَمیشَه (بهشهر کنونی) دومین پایتخت فریدون، پس از آمل، بوده‌است. بنای تَمیشَه (بهشهر کنونی) را به فریدون نسبت داده‌اند. فردوسی تَمیشَه (بهشهر کنونی) را تختگاه دوم فریدون خوانده‌است. ابن اسفندیار به نقل از شاهنامه آورده‌است: «فریدون پس از پیروزی بر ضحاک تمیشه را پایتخت کرد». ظهیرالدین مرعشی آورده‌است: «چون آفریدون پیر شد، مقام خود در تمیشه بساخت و این تمیشه … اکنون خرابه است و تمیشه کوتی می‌خوانند و هنوز اطلال و دمن آن در موضعی که بانصران می‌خوانند، ظاهر است.» واژه «کوت» در زبان مازنی منطقه به معنی انباشته، انباشته شده و روی هم قرار گرفته می‌باشد. منظور ظهیرالدین مرعشی از تمیشه کوتی به‌نظر می‌رسد که خرابه‌های انباشته شده شهر بوده‌است. پژوهشگران در ارتباط با نام «بانصران» (یا بانسرا یا بانو سرا) که امروزه مکانی مشتمل بر زمین‌های مسطح و کشاورزی است، باور دارند که این واژه شکل بومی واژه «بانو سرای» است که احتمالاً باید نام یکی از کاخ‌هایی باشد که اسپهبد خورشید برای یکی از زنان خود ساخته بود.[۲۴] ابن اسفندیار آورده‌است: «گرشاسف ایرانی در حمله‌ای به سرزمین‌های شرقی، فغفور چین (پادشاه چین) را با هشتاد پادشاه دیگر توسط نریمان به تمیشه نزد فریدون فرستاده بود».[۲۵] در مجمل التواریخ و القصص نیز دربارهٔ پایتخت فریدون آمده‌است: «پس به گرگان ببود، اول به زمین بابل بنشست، پس دارالملک به تمیشه بساخت و طبرستان».[۲۶]

بنا بر گواهی افسانه‌ای، قریه‌ای که اکنون به «کوسان» (به پارسی: کوهستان) مشهور است زمانی «طوسان» نام داشت که به دست توس پسر نوذر که از خاندان کیانیان بوده بنیاد شده‌است و سبب بنایش را آن دانند که توس پسر نوذر فرمانده لشکر کیخسرو بود که در امور پادشاهی همواره کار شکنی می‌نموده و با فریبرز پسر کی‌کاووس هم آهنگی نشان می‌داد، از این رو هنگامی که کیخسرو بر حریفان خود غالب شد با جمعی از خاندان نوذر به جانب تپورستان روانه شد و مدتی را در بیشه «ناروَن»، که یکی از نواحی تپورستان بود، پناه گرفت و چندی بعد قصبه‌ای در «پنج‌هزاره» (بهشهر کنونی) در مکانی که مشهور به کوسان بود، ساخت و آن را «طوسان» نامید.

در زمان لشکرکشی آنتیوخوس سوم سلوکی به سرزمین هیرکانی برای رویارویی با اشکانیان، پس از گذر او از کوه البرز از بخشی به‌نام «تامبراکس» نام برده شده که ممکن است همان تَمیشَه (بهشهر کنونی) باشد.[۲۷]

آتشکده کاووس که در دورهٔ ساسانی به دست کاووس ساخته شد.

تَمیشَه (بهشهر کنونی) دوران ساسانیان نیز شهری آباد بوده و با ساری شانزده فرسنگ دوری داشت. آنچه مسلم است فرمانروایی شرقی پتشخوارگر با خانواده کشنسف بوده‌است این خاندان تا سال ۵۲۸م در پتشخوارگر فرمانروایی داشته‌اند و در این سال چون فرمانروایی پتشخوارگر به فرمان قباد یکم به پسر بزرگش کاووس که یکی از سرسپردگان و هواداران سرسخت دین مزدک بود آشکاراً برچیده شد و کاووس رسماً شاه پتشخوارگر گردید و پایتخت او هزارجریب و کیاسر بود. در منابع آمده‌است انوشه‌روان دادگر به آن شهر رفته و زمانی را در آنجا گذرانده و دستور گستره شهر و ساخت بارو و دیوار دفاعی تَمیشَه (بهشهر کنونی) را به جهت جلوگیری از یورش‌های تُرکان و قبایل شرقی داده‌است، انوشه‌روان دادگر در شرق تمیشه دیوار آجری مار سرخ را ساخت تا از تازشات قبایل تُرک به تپورستان جلوگیری کند. تَمیشَه (بهشهر کنونی) شرقی‌ترین شهر تپورستان و در مرز تپورستان و گرگان بوده‌است. ابن رسته تمیشه را نخستین شهر تپورستان از مشرق معرفی کرده و انوشه‌روان دادگر را بنا کننده شهر خوانده و از دیوار تمیشه که میان تپورستان و گرگان کشیده شده و مسجد جامع و جمعیت فراوان شهر یاد کرده‌است. از کاووس پسر قباد یکم فرزندی ماند به نام شاپور که در نزد عمویش انوشه‌روان دادگر بسیار گرامی بود و در دربار می‌زیست و پس از مرگ انوشه‌روان دادگر به تپورستان رفته و در آتشکده کاووس پیرامون کیاسر و هزارجریب به سر برده و مردم تپورستان دلبستگی و گرایش زیادی به او پیدا کردند. هنگام یورش اعراب به ایران و فرار یزدگرد سوم، وی (یزدگرد سوم) از خراسان به تپورستان آمد و مانند پدرش شهریار (پسر خسرو پرویز و شیرین)، در آتشکده کاووس (غرب بهشهر) گوشه‌نشین شد و به نیایش مشغول گردید. پس از یورش اعراب به ایران، باو نوه کاووس از یزدگرد سوم در ری جدا شد و به کوسان رفت و آشکاراً انگیزه داشت پس از جمع‌آوری سپاهی به یزدگرد سوم بپیوندد و با تازیان به نبرد برود ولی به این خواسته خود نرسید زیرا که یزدگرد سوم به سرزمین خراسان رسید و در همان‌جا کشته شد. آنگاه که جریان مرگ یزدگرد سوم به گوش وی رسید در آتشکده کاووس گوشه‌نشین شد و با سر تراشیده به نیایش و ستایش مشغول شد.[۲۸][منبع بهتری نیاز است]

پس از اسلام

(بخشی از مقاله یورش تازیان به تبرستان) پژوهشگران بر این باورند که به دلیل وجود رشته کوه‌های البرز ورود نیروهای تازنده به سرزمین تپورستان و گیلان تقریبان میسر نبوده، لذا تنها راه دسترسی و مدخل ورود تازیان و دیگر نیروهای تازنده تنها از روش بود که از سرزمین قومس به گرگان می‌رسیده که امروزه به گردنه «خوش ییلاق» مشهور است. بدین جهت نخستین شهری که مورد یورش نیروهای تازنده قرار داشته گرگان بوده و سرداران خلفا هرگاه که به انگیزه چیرگی تپورستان می‌آمده‌اند پس از گذشت راه قومس به گرگان بناچار در آغاز با گرگانیان رو در رو شده و سپس به تمیشه و درون تپورستان یورش می‌بردند. بدین سان تمیشه نخستین شهر تپورستان از سمت شرق و مدخل تپورستان و بنوعی پرچمدار نبرد با تازندگان تازی، تُرک و مغول و… بوده‌است.

بسال سی‌اُم هجرت به خلیفه سوم عثمان بن عفان خبر رسید که مردم خراسان به دین پیشین مزدیسنا برگشته‌اند. عثمان، سعید بن عاص بن امیه را با سپاه مدینه به خراسان فرستاد و به عبدالله بن عامر والی بصره نامه کرد که با سپاه بصره به خراسان شود. عثمان بن عفان در نامه خود به این دو وعده داده بود هر یک از اینها پیروزی یابد، بر خراسان فرمانروا شود. عبدالله پیش از سعید بن عاص به خراسان شد و تا نیشابور بگشاد. سعید بن عاص از کوفه درآمد و چون چنان دید به گرگان شد. مردم گرگان در حصار شدند و با او صلح کردند. دویست هزار درخم بازستاند و ایشان را به مسلمانی آورد. سپس آهنگ تبرستان نمود. طبری آورده‌است «بعد نخستین، شهریست تمیشه خوانند با ایشان حرب کردند، چنان‌که نماز خوف (نماز وحشت) کرد به حرب اندر، پس از مردمان صلح خواستند بر آنکه از ایشان یک تن را نکُشد. او شرط را پذیرفت و چون از حصار بیرون آمدند همه را بکشت و یک تن را دست بازداشت و گفت چنین شرط کردم که یک تن را نکُشم گفتند که ما بدین سخن چنان خواستیم که هیچ‌کس را نکُشی. وی گفت من یک تن را خواستم که نکُشم و از آنجا به تبرستان شد و همه را بگشاد و با سپاه بازآمد و به مدینه باز شد و مردمان تبرستان بگاه عمر بن خطاب، سوید بن مقرن مسلمان کرده بود تا گرگان، باز مرتد شده بودند تا سعید بن عاص بیامد بگاه عثمان بن عفان و باز چون سعید بن عاص بازگشت دیگر باره بازایستادند» به‌هرحال در اینجا نیز گشودن طبرستان به حقیقت مقرون نیست و پیداست که پیشرفت تازیان از حد تَمیشَه (بهشهر کنونی) که در مرز گرگان و طبرستان بوده فراتر نرفته و از حواشی طبرستان به درون آن راه نیافته و به قلمرو اسپهبد نرسیده‌اند[۲۹]

تَمیشَه (بهشهر کنونی) شهری بود در جوار غربی خندقی که به امر فرخان بزرگ برای بازداشتن تُرکان از هجوم به قلمرو او حفر شده بود. ابن فقیه همدانی در گفتن تَمیشَه (بهشهر کنونی) و دربند آن در البلدان نوشته‌است «نخستین شهر طبرستان از سوی گرگان طمیش است و آن در مرز گرگان افتاده‌است و دروازه‌ای کلان دارد که هیچ‌یک از طبرستانیان نتوانند از آن جای بیرون آیند و به گرگان شوند جز از همین دروازه زیرا دیواری از آجر و آهک از کوه تا دل دریا کشیده شده‌است آن دیوار را خسرو انوشیروان ساخت تا تُرک را از تاراج طبرستان بازدارد. در طمیش خلق بسیار هستند …» و هم در بلدان آمده‌است که بلاذری گفته تبرستان را هشت‌خوره است. از آنها خوره ساری، آمل و… ارم خواست بالا و ارم خواست پائین و مهروان و اسپهبدان و نامیه و طمیش و… میان نامیه و ساریه و طمیش بیست فرسنگ است. به گفته ابن اسفندیار تمیشه در دوران دابویگان، نشستگاه جانشین تبرستان بود و پس از مرگ اسپهبد دادمهر، فرزندش خورشید که کودکی خردسال و جانشین وی بود به تمیشه رفت و عموی وی فرخان کوچک که فرمانروایی تپورستان به وی تفویض شده بود تا رسیدن خورشید به سن بلوغ در کاخ اسپهبدان در ساری بر تپورستان شهریاری کرد.

تَمیشَه (بهشهر کنونی) پس از اسلام در یورش‌های مکرر لشکریان خلفا، بارها مورد تاخت‌وتاز قرار گرفت و ایستادگی کرد و مردم آن کشتار همگانی گردیدند. تَمیشَه (بهشهر کنونی) در جریان شورش مازیار و درآینده کشاکش خاندان‌های محلی تپورستان نیز بارها مکان درگیری بوده.

پژوهش‌های بکار آمده از نوشتارهای تاریخی نشان می‌دهد که در سده سوم قمری دین اسلام درشکل علویان تبرستان در این بخش رهیافت.[نیازمند منبع]

کبودجامه (بهشهر کنونی) دوران یورش مغول به ایران و زمان چنگیزخان، امیران این شهر با والیان مغول همکاری داشتند و از همدست‌هایشان بشمار می‌رفتند.[نیازمند منبع]

تَمیشَه و کبودجامه (بهشهر کنونی) دوران یورش تیمور لنگ به این شهر، ویران شد. همچنین شهری به نام روغد در نزدیکی آن برای همیشه از برگ روزگار ستردن شد.[۳۰]

کاخ چهل‌ستون بهشهر اثر ژول لورانس (پیش از ۱۸۹۴م)، کاخی که شاه عباس بزرگ در آن درگذشت.[۳۱]
کاخ صفی‌آباد اثر ژان شاردن، کاخی که به دستور شاه عباس بزرگ بنا شد و در دوران شاه صفی یکم گسترش پیدا کرد.
تندیس شاه عباس بزرگ در بهشهر

اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) دوران شاه عباس بزرگ و صفویان شکوفا و شهری آباد بود. شاه عباس بزرگ همیشه به این‌که از سمت مادری مازندرانی بود افتخار می‌ورزید؛ در این مکان روستایی بود به نام خرگوران که به پیرزنی تعلق داشت و شاه عباس بزرگ آن را از او خرید و در این مکان شهری را در سال ۱۰۲۲ قمری بنا کرد. مادر او (خیرالنساء بیگم اشرف الملوک) از اهالی خرگوران (بهشهر کنونی) بود. شاه عباس بزرگ در سال ۱۰۳۲ق اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) را گسترش داد. شاه عباس بزرگ با مسافرت به اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی)، این شهر را پایتخت تابستانی خود ساخته. شاه عباس بزرگ بناهایی را در اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) بنا نهاد که می‌شود از آن‌ها به باغ عباس‌آباد، چشمه عمارت، کاخ چهل‌ستون و کاخ صفی‌آباد اشاره کرد. شاه عباس بزرگ هرگاه به تبرستان می‌آمد، اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) را به دیگر نقاط آن ترجیح می‌داد. باشندگان این شهر از تیره‌ها گوناگون تشکیل شده بود، از جمله چندین هزار گرجی بهشهر (گرجی‌محله) نیز در دوران تازش‌های شاه عباس بزرگ به گرجستان، گرجی‌ها از قفقاز به اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) کوچانده شده‌اند، همچنین گروهی از خانواده‌های تالشی لنکران که از کرانه‌های دریای کاسپین آمده بودند و گروهی از تات‌ها که یکی از قبایل ایرانی بود. احتمالاً نخستین گروه نمایندگان سیاسی پادشاهی انگلستان در اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) به حضور شاه عباس بزرگ رسیدند. سرانجام شاه عباس بزرگ پیش از برآمدن آفتاب روز جمعه ۲۴ جمادی‌الاول سال ۱۰۳۸ق در کاخ چهل‌ستون بهشهر درگذشت. عالم‌آرای عباسی دربارهٔ علت مرگ او می‌نویسد: «چند روز قبل از آن در شکارگاه، پادشاه در خوردن و آشامیدن طعام افراط کرد و در بازگشت، به سبب سنگینی بار معده دچار تب شد و در اندک مدتی از اوج کمال به حضیض وبال رسید.»[۱۶][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵][۳۶]

دوران شاه صفی یکم نیز کاخ صفی‌آباد گسترش پیدا کرد.[نیازمند منبع]

اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) در اثر جنگ‌های داخلی تازش‌های ترکمن‌ها، افغان‌ها و تازش‌های سپاهیان زند صدمات فراوان دید و به‌طور پی‌درپی ویران شد. نادرشاه در دوران شاهنشاهی خود هنگامی که اعزام نبرد با لزگی‌ها بود زمانی را در این شهر سپری کرد و در آبادانی اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) بسیار کوشید. از جمله کاخ چهل‌ستون بهشهر را که هنگام نابسامانی‌های دوران شورش افغان‌ها ویران شدهٔ بود، بازسازی کرد.[نیازمند منبع]

در دورهٔ قاجاری، محمدحسن‌خان قاجار (پدر آقامحمدخان) گرایش زیادی نسبت به اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) داشت و در دوران فرمانروایی خود بیشتر در این شهر ماندگاری می‌کرد.[۳۷]

در آغاز قدرت یافتن آقامحمدخان، ناوگان جنگی روسیه برای احداث پایگاه نظامی در کناره‌های جنوبی دریای مازندران، اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) را اشغال کردند.

جهانگردان اروپایی که در دورهٔ قاجاری از اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) دیدن کرده‌اند، آن‌جا را شهری نیمه ویران وصف نموده‌اند (مانند ژول لورانس و یاسنت لویی رابینو).

رکن‌الاسفار، از درباریان دورهٔ ناصری، در سفرنامه خود وجه تسمیه دیگری را برای اشرف (بهشهر کنونی) ذکر می‌کند. او باور داشت زمانی که شاه عباس بزرگ این شهر را به صورت مدرن و امروزی بنا نهاد، پاره‌ای از درباریان گفتند «هذا اشرف من فرح آباد» و همین کلمه به مذاق شاه خوش آمد. ناصرالدین‌شاه در سفر نخست خود به مازندران (۱۲۸۳ق) چند روزی در اشرف‌البلاد (بهشهر کنونی) اقامت کرد و دستور داد تا کاخ‌های ویران شده را بازسازی نمایند که در سفر دوم خود در ۱۲۹۲ق هنوز بازسازی آن به اتمام نرسیده بود.[۳۸][منبع بهتری نیاز است]

به گفته یاسنت لویی رابینو بهشهر در زمان قاجار هفت محله به نام‌های نقاش‌محله، بازارمحله، گرجی‌محله، فراش‌محله، چشمه‌سر، باغ‌شاه، گالش‌محله بود.[۱۶]

کاوش‌های تاریخی

بررسی و کاوش‌هایی که در سواحل دریای خزر در مکان‌هایی مانند سابقه غارهای هوتو و کمربند در ۲ کیلومتری شهرستان بهشهر در روستای شهید آباد (تروجن) و همچنین در گوهر تپه واقع در ۱۰ کیلومتری شهرستان بهشهر ودر منطقه رستمکلا انجام گرفته‌است، قدمت این ناحیه را به دوره غارنشینی و تقریباً ۱۰۰۰۰ سال پیش به ثبت رسانده‌است. تحقیقات دیگر موید آن است که در ادوار باستانی این منطقه یکی از حوزه‌های مهم تمدن گذشته بوده‌است. براساس کاوش‌های باستان‌شناسی که از تپه‌های شمال غرب بهشهر (نزدیک رستمکلا) به عمل آمد یک قطعه هاون سنگ سفید را کشف نموده و که به ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد بر می‌گردد، یا اینکه غارهای هوتو و کمربند آثار حیات در دوران‌های فرو لیتیک (میانه سنگی) ۶۰۰۰ تا ۸۰۰۰ سال قبل از میلاد و نئولیتیک (پارینه) سنگی را در محدوده بهشهر بیان دارد. گوهرتپه رستم‌کلا یکی از جایگاه‌های بزرگ کهن‌نگاری شمال ایران بوده که در خاور استان مازندران و در گستره شهرستان بهشهر جای دارد. گستره پژوهش باستان‌شناسی و دانش‌های پیوسته که گوهرتپه در کانون آن جا دارد. گوهرتپه بهشهر یک دانشگاه باستان‌شناسی و انسان‌شناسی است که همواره موردتوجه محافل باستان‌شناسی داخلی و بین‌المللی قرار دارد.

محققان از طریق کتاب‌هایی چون اشرف‌البلاد و از آستارا تا استرآباد و گزارش‌های مردمی متوجه شدند این منطقه دارای آثار باستانی می‌باشد و گروهی باستان‌شناس در سال ۱۳۷۹ به سرپرستی علی ماهفروزی منطقه گوهرتپه را مورد کاوش اولیه قرار دادند. گوهرتپه در اسفند ماه سال ۱۳۸۰ ثبت ملی شد و تاکنون ۵ فصل کاوش باستان‌شناسی را سپری کرده‌است. نخستین فصل مطالعات پروژه بزرگ مطالعات باستان‌شناسی حاشیه جنوب و جنوب شرق دریای کاسپین (از آغاز تا اواسط هزاره اول قبل از میلاد) با موضوع از «غار تا شهر» بود که توسط هیئت‌های ایرانی و آلمانی و لهستانی انجام شد. این پروژه به بررسی چگونگی خروج انسان از غار و شکل‌گیری نخستین شهرها در استان مازندران پرداخت.[۳۹]

گروه لهستانی به سرپرستی آرکادیوش سولتیشیاک انسان‌شناس از دانشگاه ورشو، «اکانیسکا چستیکا» گیاه باستان‌شناس و «مارزنا آرزاک» جانور باستان‌شناس در سال‌های ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷ با پروژه همکاری نمودند. گروه آلمانی نیز به سرپرستی «کریستین کرنل پیلر» از دانشگاه مونیخ آلمان به مدت یک ماه در سال ۱۳۸۷ با پروژه همکاری داشتند.

لایه‌نگاری به صورت طبقه‌ای و پلکانی صورت گرفته و هرچه به طبقات پایین‌تر می‌رویم قدمت مکان بیش‌تر می‌شود و هر طبقه نشانه یک دوره از زمان است.[۴۰]

کهن‌ترین ساکنان مازندران

قدمت بقایای باستانی به دست آمده از غار شوپری رستمکلا به بیش از یکصدهزار سال گذشته بازمی‌گردد. قدمت بقایای باستانی به دست آمده از غار شوپری به بیش از یکصدهزار سال گذشته بازمی‌گردد؛ این بقایا شامل دست‌افزاهای سنگی و فسیل استخوان‌های جانورانی است که توسط انسان‌های عصر پارینه سنگی شکار شدند. غار شوپری که در ۱۰ کیلومتری جنوب شهر رستمکلا در شرق مازندران و دره مهربان رود واقع شده، از بزرگ‌ترین غارهای شناخته شده در مازندران است که بیش از ۷۵ متر طول و بیش از ۷۰۰ متر مربع مساحت دارد. غار شوپری در سال ۱۳۹۹ توسط نگارنده شناسایی و به دلیل اهمیت بالای این اثر بلافاصله فرایند تعیین عرصه و حریم آن با مجوز پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، در سال ۱۴۰۰ انجام شد و با شماره ۳۳۶۹۶ در فهرست میراث‌فرهنگی کشور به ثبت رسید. کاوش باستان‌شناسی به منظور لایه‌نگاری این غار در سال‌های ۱۴۰۱ و تابستان ۱۴۰۲ با مجوز پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری توسط نگارنده از سوی اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مازندران انجام شد. بقایای بسیار فراوان استخوان‌های جانوری به دست آمده که اثر قصابی با ابزارهای سنگی بر روی آنها برجای مانده، همچنین بقایایی از دوره نوسنگی با قدمت بیش از هفت هزار سال از لایه‌های سطحی غار شوپری به دست آمده که نشان از ارتباطات پیش از تاریخ ساکنان مازندران با نواحی شرقی و شمال شرقی ایران و نواحی جنوبی آسیای میانه دارد.[۴۱]

مردم

گرجی‌های بهشهر (گرجی‌محله) هنگام برگزاری جشن رنگ

زبان و قومیت

مردم بهشهر به زبان زبان مازنی[۱۱] سخن می‌گویند و از قومیت تبری هستند و ریشه در قوم باستانی تپوری (به یونانی: Τάπυροι، تَپیری) دارند.[۴۲][۴۳][۴۴] شهر بهشهر، جزئی از سرزمین قوم تپوری بود.[۴۵] همچنین گروهی از مردمان با نام گالش که به گویشی از زبان مازنی موسوم به گالشی گفتگو می‌کنند در این منطقه سکونت دارند. همچنین گروهی از گرجی‌ها نیز در بهشهر سکونت دارند که در زمان شاه عباس بزرگ از قفقاز به بهشهر کوچانده شدند. رابینو به گروهی از مردمان به نام گودار در شهر بهشهر اشاره می‌کند. یاسنت لویی رابینو به گروهی از مردمان به نام تات در بهشهر اشاره می‌کند. به گفته پژوهشگران تات‌های مازندران گروهی از مردمان کوه‌نشین در منطقه غرب گرگان، سدن‌رستاق، کردکوی، گلوگاه و بهشهر می‌باشند که به گویشی از زبان تبری موسوم به تاتی سخن می‌گویند. به گفته محمدصالح ذاکری تات در زبان اهالی مازندران به معنی بومی، روستایی و یکجانشین می‌باشد و منظور از زبان تاتی همان زبان مازندرانی می‌باشد.[۴۶][۴۷][۴۸]

جمعیت

بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵خ جمعیت این شهر برابر با ۹۴٫۷۰۲ نفر جمعیت بوده‌است.[۴۹]

بیم انقراض قوم تبری

به گفته پژوهشگران آمار بالای طلاق، باروری کم، سالمندی و ازدواج پایین از مشکلات حوزه جمعیت در میان قومیت تبری به‌ویژه تبری‌های مازندران شمرده می‌شود. پژوهشگران بروند پیری جمعیت قومیت تبری اشاره نموده و بر لزوم توجه به سیاست جوانی جمعیت تأکید دارند. پژوهشگران بیم انقراض قومیت تبری را در کشور بیم جدی می‌دانند. براساس غربالگری از ۴۳۰ هزار زوج مازنی در سال ۱۴۰۱خ حدود ۱۰ هزار زوج نابارور در مازندران شناسایی شدند.[۵۰]

جاذبه‌های گردشگری، طبیعی و تاریخی

بخش گردشگری اسپه‌او در فاصله ۳۰ کیلومتری شهرستان بهشهر در استان مازندران و در عرصهٔ جنوبی، بر روی ارتفاعات رشته‌کوه البرز و در بخش مرکزی شهرستان، به نام هزارجریب است. هزارجریب منطقهٔ کوهستانی شهرستان است که روستاهای زیادی را در دل خود جای داده‌است. جریب به معنای روستا و هزارجریب اشاره به تعداد بسیار روستاها در این بخش دارد. آبشار زیبا و دیدنی اسپه‌او به معنای آب سپید، با ارتفاعی بالغ بر ۴۰۰ متر، در دل کوه سیاخانی از چشمه‌ای که از شکاف سنگی در زیر درختی کهنسال می‌جوشد سرچشمه می‌گیرد. این آبشار به صورت پله کانی و کاسه‌ای است و دارای حوضچه‌های آهکی متعدد در ۷ طبقه می‌باشد که در درازای سالیان متمادی ایجاد شده‌اند و سرانجام به رودخانه نکارود می‌ریزد. در اثر برخورد آب با سنگ‌های بستر و سر خوردن از روی آنها حالتی کف آلود و سپید رنگ ایجاد می‌شود که نام این آبشار که به زبان مازندرانی به همین معناست، از روی آن نهاده شده‌است. آبشار بسیار باشکوه و بلند اسپه‌او پوشیده از خز می‌باشد و به‌پاس شرایط آهکی بودن سنگ آن به راحتی می‌توان از پایین تا مکان سرچشمه از آبشار بالا رفت و از شادابی و خنکای آب و همچنین طبیعت و چشم‌انداز بی‌بدیل قسمت‌های گوناگون آبشار خوشی و مزه برد. نزدیکترین روستاها به این منطقه از سمت شمال روستای غربی محله و از سمت غرب روستای روبار می‌باشند. ارتفاع منطقه اسپه‌او از سطح دریا نیز ۷۸۰ تا ۱۱۲۰ متر است. در حال حاضر تنها راه دسترسی به منطقه اسپه‌او مسیر اصلی آسفالته از جاده پاسندرز شهرستان بهشهر به سمت روستاهای منطقه هزارجریب می‌باشد. پس از رسیدن به پل حد واسط روستاهای رودبار و غریب محله که تنها تا اینجا امکان استفاده از خودرو می‌باشد، می‌بایست با قرار دادن ماشین در حاشیه جاده اصلی، با ورود به راه فرعی به درازای ۷ کیلومتر در حریم رودخانه به سمت چپ، تا رسیدن به آبشار را پیاده پیمود. این مسیر گیرا و زیبا به گونه‌ای است که قسمتی از راه را باید از درون آب رودخانه و در قسمت‌هایی دیگر، از میان جنگل عبور نمود.

آبشار سنگ‌نو

این آبشار در منطقه جنوبی بهشهر و در ۳ کیلومتری دل جنگل‌های جنوبی بهشهر قرار دارد وجه تسمیه آن به این خاطر است که به خاطر فشار آب یک حوض بزرگ سنگی یا به زبان مازندرانی یک نور سنگی در زیر آبشار درست شده و به آن سنگ‌نور گفته می‌شود. مجموعه دیدنی سنگ‌نو در اعماق جنگل‌های کوه‌های پیش کوه جهان مورا در البرز شرقی قرار گرفته و شامل چهار آبشار است که بزرگ‌ترین آن حدود ۱۲ متر ارتفاع دارد. پوشش گیاهی منطقه به‌طور عمده درختان بلوط وحشی انجیلی ممرز و انواع سرخس به ویژه گونه سرخس شاهینی است. رودخانه در اثر فرسایش بستر رسوبی در درازای زمان ایجاد شده و آب آن بسیار گواراست.

آتشکده کاووس

مربوط به دوران ساسانیان است و در شهرستان بهشهر، روستای کوهستان واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۵۴۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۱] بنا بر گواهی تاریخی این بنا به دست کاووس پسر کواد یکم، برادر خسرو انوشه‌روان دادگر ساخته شد، بنا بر گواهی افسانه‌ای، قریه‌ای که اکنون به کوهستان معروف است زمانی «طوسان» نام داشت که به دست توس پسر نوذر که از خاندان کیانیان بوده بنیاد شده‌است.

باغ عباس‌آباد

از آثار تاریخی استان مازندران است. مجموعه باغ‌های عباس‌آباد در ۵ کیلومتری شهرستان بهشهر و در دامنه رشته کوه‌های البرز و در میان جنگل‌های انبوه قرار گرفته و از جمله مهم‌ترین و بزرگ‌ترین باغ‌های تاریخی ایران است که به عنوان یکی از باغ‌های ایرانی در میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌است.[۵۲] این مجموعه شامل سد عباس‌آباد، مخزن و دریاچه سد، گل‌باغ، کاخ، حمام، آسیاب آبی و دو برج آجری می‌شود. این مجموعه به دستور شاه عباس اول صفوی در سال‌های ۱۰۲۰ و ۱۰۲۱ ه‍.ق در محلی که پیشتر خرگوران نام داشت ساخته شده‌است و در حال حاضر مهم‌ترین باغ غیر کویری ایران به‌شمار می‌آید. وسعت آن نزدیک به ۵۰۰ هکتار است.

بندر امیرآباد

منطقه ویژه اقتصادی بندر امیرآباد، در شرق استان مازندران و فاصله ۵۱ کیلومتری مرکز استان قرار دارد. این منطقه با دارا بودن اراضی پشتیبانی وسیع برخورداری از زیر ساخت حمل و نقل مدرن چند وجهی، اسکله رو – رو ریلی و کامیون جهت ترانزیت و حمل یکسره کالا و همچنین دسترسی آسان به بازار مصرف کشورهای آسیای میانه با جمعیت بالغ بر ۳۰۰ میلیون نفر توانسته نقش مهمی را در ابعاد ملی و منطقه ای ایفا نماید.

منطقه ویژه اقتصادی بندر امیرآباد به عنوان یکی از نمادهای توجه ایران به مقوله ترانزیت کالا و ایجاد زیرساخت‌های اساسی حمل و نقل در جهت رسیدن به استانداردهای جهانی و استفاده از حداکثر ظرفیت ترانزیتی کشور، نقشی بسیار مهم با اهدافی بسیار بزرگ مانند کسب درآمد ارزی، ایجاد اشتغال، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و بخش خصوصی، افزایش نقش جمهوری اسلامی ایران در دریای کاسپین و ایجاد گذرگاه در شمال کشور را بر عهده گرفته‌است.

عملیات احداث این مجتمع بندری بزرگ و مدرن از سال ۱۳۷۵ آغاز شد. استعدادهای بالقوه و امکانات متعدد آن موجب گردید در سال ۱۳۷۶ از سوی دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد به عنوان منطقه ویژه اقتصادی به تصویب برسد. پس از پنج سال تلاش، اولین نشانه‌های بندری بزرگ پدیدار شد و در اردیبهشت سال ۱۳۸۰ فاز اضطراری بندر به دست رحمان دادمان، وزیر فقید وقت راه و ترابری در دولت هفتم افتتاح شد.

چشمه عمارت

مربوط به دوره صفوی است و در بهشهر، بلوار شهید هاشمی نژاد، خیابان پاسداران، جنب آب و فاضلاب واقع شده و این اثر در تاریخ ۹ مرداد ۱۳۵۲ با شمارهٔ ثبت ۹۴۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۱] معماری این بنا به صورت دو طبقه بوده و هم‌اکنون طبقه همکف و جزری از طبقه نخست آن باقی مانده‌است. از ویژگی‌های معماری این بنا سیستم آب‌رسانی آن است. در میانه کاخ همکف مظهر چشمه وجود دارد. با استفاده از تن‌پوشه‌های سفالی آب به حوضچه‌های طبقه نخست هدایت شده و پس از سرریز به صورت آبشار به چشمه طبقه همکف و حوض‌های اطراف بنا سرازیر می‌شده‌است. این بنا در روزگار آبادانی مزین به نقاشی‌های رنگارنگ. کاشی‌های متنوع بوده‌است. دلیل نام‌گذاری آن، جوشیدن چشمه‌ای از دل زمین، در طبقه همکف این کاخ کهن است.

کاخ چهل‌ستون بهشهر

مربوط به دورهٔ صفویه است و در بهشهر، واقع شده و این اثر به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۳] این باغ که به پارک ملت بهشهر نیز شهرت دارد با ابعاد ۱۷۰ متر عرض و۵۵۰ متر طول، در سال ۱۰۲۱ هـ. ق به دستور شاه عباس بزرگ طرح‌ریزی و طی چند سال احداث شده و محل بارعام و تشریفات شاه عباس بزرگ و پذیرایی مهمانان بوده‌است. این باغ دارای دو خیابان اصلی می‌باشد که محور طولی باغ با چشم‌اندازی به سوی شمال و دریا است، و در نقطه تقاطع آنها، استخر بزرگ باغ قرار دارد.

خانه شهریاری در زمستان

مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان بهشهر، بخش یانه‌سر، روستای یانه سر واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۸۴۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۴] این ساختمان به عنوان مقر حکومت سردار رفیع یانه سری یا سردار رفیع یانسری به ثبت رسیده‌است.

  • دژ نرگسی:

مربوط به سده‌های آغازین دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بهشهر، روستای گرجی‌محله واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۵۴۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۱]

شبه‌جزیره میانکاله

شبه جزیره میانکاله با طبیعتی بکر، محل اسکان پرندگان مهاجر، حیوانات وحشی در منطقه بوده و به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین منابع حیات وحش در جهان به ثبت رسیده‌است. شبه جزیره میانکاله با تپه‌های شنی ساحلی به طول ۵/۶ کیلومتر از دریا منفک می‌گردد. وسعت و به ویژه دهانه آن به نسبت کاهش یا افزایش آب کم و زیاد و کوتاه و دراز می‌شود. فضای شبه جزیره مرغزار نیمه مشجری است که عمده‌ترین درختچه‌های آن را بوته‌های انار و تمشک وحشی تشکیل داده‌اند. همه ساله صدها هزار پرنده مهاجر، از انواع فلامینگو، قو و غازهای خاکستری، پیشانی سفید، قره غاز، انواع اردک‌ها و مرگوس کاکلی در این شبه جزیره فرود می‌آیند و به تولید مثل و زمستان گذرانی می‌پردازند.[۵۵]

عمارت سیامی

مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان بهشهر، روستای گرجی‌محله واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۵۴۰۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۱]

مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان بهشهر، دامنه کوه‌های هوتوکش واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۵۴۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۱]

دهانه غار کمربند

این غار در همسایگی غار هوتو بوده و در آن ابزارهای شکار و آثاری از دوران‌های پارینه‌سنگی و میان‌سنگی کشف شده‌است. در دوران معاصر، کارلتون استیونز کون برای اولین بار به کاوش غار طی ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۱ پرداخت.[۵۶] کارلتون استیونز کون که برای ادارهٔ کل باستان‌شناسی کار می‌کرد، ضمن کاوش‌هایی در سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۲۹ (۱۹۴۹ تا ۱۹۵۰) در غار کمربند، پارچه‌هایی به دست آورد که ثابت می‌کند اقوام ایرانی از همان آغاز غارنشینی، پشم گوسفند و بز را به‌صورت پارچه می‌بافتند.

دهانه بالا و دهانه پایین غار هوتو از درون غار

این غار پیشینه‌ای کهن دارد و آثار باستانی مهمی دربارهٔ زندگی انسان‌های اولیه در آن پیدا شده‌است.[۵۷] این غار در دامنه کوه البرز و رو به غرب و در ابتدای ورودی شهر بهشهر و در فاصله پنجاه متری جفت خود، غار کمربند قرار گرفته‌است و دارای دو مدخل در دو ارتفاع مختلف و یک سوراخ تهویه در سقف است. این غار و غار کمربند، به لحاظ کشف اسکلت انسان با قدمت حدود ده هزار سال معروفیت جهانی دارد. اهمیت غار و آثار کشف شده در آن تا به اندازه‌ای است که در برخی موارد از این غار به معدن طلای انسان‌شناسان یاد شده‌است. مهم‌ترین این کشفیات که به «انسان هوتو» (Hotu man) مشهور است؛ سه اسکلت شامل اسکلت‌های یک مرد و زن بالغ به همراه اسکلت زنی جوان می‌باشند. تصاویری از این اکتشافات که در سال ۱۳۳۰ شمسی (۱۹۵۱ میلادی) به سرپرستی استاد دانشگاه پنسیلوانیا آمریکا، کارلتون استیونز کون انجام شده‌است، در بخش بایگانی موزه باستان‌شناسی و انسان‌شناسی دانشگاه پنسیلوانیا موجود است.

مربوط به سده‌های اولیه دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بهشهر، روستای آسیاب‌سر واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۵۴۰۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۱]

کاخ صفی‌آباد

در جنوب غرب شهرستان بهشهر و در بالای ارتفاعات منتهی به دشت قرار دارد. این کاخ به دستور شاه عباس بزرگ ساخته شد و در زمان شاه صفی یکم گسترش پیدا کرده‌است. این کاخ در میان باغی زیبا به صورت بنایی مربع شکل که دارای ابعاد ۲۵ × ۲۵ متر بوده و در دو طبقه ساخته شد. ورودی کاخ در سمت شمالی قرار داشته که با عبور از پنج پله امکان دسترسی به داخل طبقه اول کاخ وجود دارد. طبقه اول دارای اتاق‌های متعدد بوده که از طریق راهرو و هشتی امکان دسترسی به داخل آن وجود دارد. طبقه دوم نیز دارای راهرو و اتاق‌های زیبا است. از کاخ صفی‌آباد و تا کاخ شاه بهشهر که به کاخ چهل‌ستون بهشهر مشهور است، یک راه زیر زمینی احداث شده بود که در مواقع ضروری مورد استفاده عبور و مرور یا سایر جریان‌های دیگر می‌گردید.

گوهرتپه

یکی از محوطه‌های بزرگ پیش از تاریخ شمال ایران در استان مازندران شهرستان بهشهر ۲ کیلومتری شمال غربی شهر رستمکلا یا کیلومتر ۱۰ جاده بهشهر – ساری قرار گرفته‌است. انسان‌هایی که در غارهای باستانی مازندران چون غار گمیشان، غار هوتو و غار کمربند زندگی می‌کردند پس از خروج از غار به مرور باعث پیدایش گوهرتپه شدند، این تپه انسان‌ساز است؛ یعنی با گذشت زمان، مردم ساکن با از بین رفتن مکان‌های قبلی به مکان‌های بالاتر آمده‌اند. در عصر نوسنگی شکل زندگی روستا نشینی داشته و در دوره برنز و مفرغ مورد توجه قرار گرفته و حالت شهرنشینی پیدا کرده‌است. احتمالاً تا دوره برنز میانی فضای مسکونی و محل دفن در یک مکان بود. اما در دوره برنز متأخر (۴۰۰۰ سال قبل) هم از وسعت شهر کاسته شد و هم قبرستان را به خارج از فضای مسکونی انتقال داده‌اند. در بین دوره برنز و آهن حدود ۲۰۰ سال این منطقه خالی از سکنه شد و در عصر آهن قبرستان را به خارج از مکان مسکونی بردند و مکان دارای سراشیبی را برگزیدند تا شاهد نفوذ آب نباشند. اقوام این منطقه پس از فروپاشی شهر و کوچ به مناطق کوهستانی اجساد نیاکان خود را برای تدفین در زادگاه‌شان به گوهر تپه حمل کرده و همراه با مراسم آیینی در این منطقه به خاک می‌سپردند.

گورستان سفیدچاه

مشهور به اسپه‌چاه مربوط به ۱۰٫۰۰۰ سال پیش از میلاد[۵۸] است و در شهرستان بهشهر، بخش یانه سر، روستای سفید چاه واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۸۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۱] در روستای سفیدچاه رسم بوده‌است که سنگ قبر مردگان را بر اساس شغل آن‌ها حکاکی می‌کردند، اما بعد از مرگ آخرین بازمانده سنگ‌تراشان و حکاکان مصیب محله، عمر حکاکی روی سنگ‌ها هم به پایان رسیده و درگذشتگان جدید روستا، با سنگ‌های امروزی دفن می‌شوند.

نمای داخل طبقه بالای عمارت افغان‌نژاد

مربوط به دوره قاجار است و در شهرستان بهشهر، بخش قره طغان، روستای قره تپه واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۵۴۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۱] عمارت افغان نژاد در روستای قره‌تپه بر بالای تپه‌ای به همین نام واقع است. این مجموعه شامل سه عمارت و یک حمام زیبا بود که از یادگارهای کم‌نظیر عصر قاجاریه در مازندران است. این بنای سه طبقه دارای پنجره‌های زیبای ارسی در شرق بنا و درهای زیبا با تزیینات شیشه‌ای و تراس طبقه اول دارای طاق‌های قوسی شکل است. علاوه بر عمارت مسکونی، حمام مجموعه نیز در ضلع جنوبی قرار گرفته و دارای تزیینات آهک بری زیبایی است. این حمام دارای سربینه، راهروی ورودی بینه و سرویس‌های بهداشتی بود. در دیوارهٔ بینه و سربینه گچ بری‌های زیبا با طرح گل و گیاه به شکل طوماری مشاهده می‌شود.

مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان بهشهر، روستای شهید آباد واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۵۴۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۱]

مربوط به دوره پهلوی است و در بهشهر، خیابان شهید هاشمی نژاد، جنب باغ شاه واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۱۷۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۵۱]

مکان‌نگاری

آب و هوا

نقشه آب و هوایی ایران داری آب و هوای کاسپینی در شمال کشور

شهر بهشهر به دلیل قرار گرفتن میان کوه و دریا، آب و هوای معتدل و مرطوب دارد و میزان بارش زیاد باران و رطوبت بالا و قسمت‌های جنوبی شهرستان به دلیل دارا بودن پوشش کوهپایه‌ای و ارتفاع زیاد آب و هوای سردتر و کوهستانی و زمستان‌های بارانی و برفی دارد.[۵۹]

آمار سالیانه آب و هوای بهشهر[۵۹]
نوع پارامتر بهار تابستان پاییز زمستان سالانه
میانگین دما (درجه سانتیگراد) ۱۹٫۴ ۲۶٫۸ ۱۵٫۲ ۹٫۳ ۱۷٫۷
حداقل مطلق دما (درجه سانتیگراد) ۶٫۸ ۱۷ -۲٫۰ -۲٫۸ -۲٫۸
حداکثر مطلق دما (درجه سانتیگراد) ۳۵٫۸ ۴۰٫۶ ۳۲٫۰ ۲۹٫۵ ۴۰٫۶
مجموع ساعات آفتابی (واحد ساعت) ۵۵۰٫۷ ۶۰۹٫۶ ۴۲۴٫۹ ۳۸۷٫۶ ۱۹۷۲٫۸
نوع پارامتر: تعداد روزهای بارندگی ۲۳ ۴۷ ۳۴ ۳۲ ۱۱۴
حداکثر بارندگی روزانه، میلی‌متر ۱۰٫۵ ۲۷٫۶ ۵۰٫۹ ۲۷٫۷ ۵۰٫۹
مجموع بارندگی، میلی‌متر ۳۶٫۶ ۸۲٫۸ ۳۲۴٫۴ ۱۷۷٫۷ ۶۲۱٫۵
تعداد روزهای یخبندان ۰ ۰ ۳ ۱۱ ۱۴
میانگین رطوبت (%) ۷۶ ۷۶ ۸۲ ۸۲ ۷۹

اقتصاد

انار شیرین و ترش یکی از محصولات مهم و ارزشمند برای بهشهر است که دارای شهرت جهانی می‌باشد کشاورزان از فروش آن سود خوبی می‌برند.

نارنگی، پرتقال، برنج، پنبه، دانه‌های روغنی آفتابگردان، کلزای بهشهر معروف بوده بهشهر از مراکز تولید تخمه، روغن نباتی و صابون در ایران است و کارخانه چیت‌سازی آن قدمت زیادی دارد. همچنین وجود کارخانه بهپاک بهشهر که یکی از بزرگ‌ترین تولیدکننده روغن نباتی و سویا در خاورمیانه است به این شهر زیبا وجهه خاصی داده‌است. قابل توجه است که این کارخانه محصولاتی مانند روغن نباتی لادن و بهار و سویای سبحان را تولید می‌کند. پالایشگاه نفت بهشهر، منطقهٔ ویژهٔ اقتصادی بندر امیرآباد، سکوی نفتی بهشهر، کشتی‌سازی صدرا، شرکت تایدواتر خاورمیانه و گروه تولیدی ساوانا تنها بخش دیگری از اقتصاد اثرگذار بین‌المللی بهشهر می‌باشد. قابل ذکر است که بندر امیرآباد بهشهر یکی از بزرگ‌ترین بندرهای شمال کشور بوده و هم‌اکنون نیز تنها بندر متصل به خط راه‌آهن در شمال کشور است.[۶۰]

ورزش

ورزش کشتی به ویژه کشتی‌های محلی مازندرانی همچون کشتی لوچو و کشتی باشال در بهشهر رایج است.

کشتی لوچو از ورزش‌های بومی مازندران است که می‌توان آن را مادر کشتی آزاد آن منطقه دانست. کشتی لوچو در همه کرانه‌ها استان مازندران رایج می‌باشد. کشتی لوچو از ورزش‌های پهلوانی و سنتی مازندران می‌باشد. همه ساله، مردم زیادی همزمان با ۲۶ عیدماه تبری (۲۸ تیرماه خورشیدی) در آیینی که به جشن مردگان مشهور است، با تهیهٔ گونه‌های خوراک و خوراکی‌های بومی، در مزار اهل قبور به شادمانی و سرور می‌پردازند. هنگام برگزاری این جشن، مسابقات کشتی سنتی لوچو هم برای شناسایی پهلوان‌ترین فرد منطقه، اجرا می‌شود.[۶۱] «پلوون» فرنامی است که مازنی‌ها به لوچوکاران مازندران می‌دهند. پهلوان کشتی‌گیری است که در آبادی و ناحیه خود حریف و هماوردی ندارد. این فرد در روستای خود از مقام معنوی والا برخوردار است و هر زمان که لازم باشد به داوری و قضاوت در مسائل کار یا زندگی افراد پرداخته و مشاوره می‌دهد. دو سمت فرمان و رای او را ناگزیر می‌دانند.[۶۲]

«کشتی با شال» یا «شال کشتی» یا «کشتی میاوند» یک کشتی مازندرانی می‌باشد که در برخی از جاهای شمال ایران رایج است. در این کشتی شرکت کنندگان یک شال را به دور کمر خود می‌بندند. دست‌ها را در کمر یکدیگر قفل کرده، با اشارهٔ داور کشتی را آغاز می‌کنند. کشتی‌گیری که بتواند حریف را خاک کند، برندهٔ بازی است.[۶۳]

شهرسازی

رفت‌وآمد

فاصله این شهر تا تهران ۲۸۵، تا ساری ۴۵، تا رشت ۴۲۰ و تا گرگان ۹۰ کیلومتر است.

محله‌ها

از محله‌های این شهر می‌توان گرجی‌محله، فراش‌محله، نقاش‌محله، بازارمحله، گراییل‌محله، زیروان، سنگ زغال، قائم، قنبرآباد، کشتارگاه، تروجن (شهیدآباد)، فرهنگیان، مهدیه، فرودگاه، گلستان، گلشهر، ۱۷ شهریور، نواب صفوی، کوهی‌خِیل، عبدالحق، [شهید سازگار (بمبئی محله)] اشاره کرد.

حمل و نقل

جاده ۲۲ از شهر بهشهر می‌گذرد. به علاوه، این شهر دارای یک پایانه مسافربری بین شهری است که هم‌اکنون حدود ۶۰۰ دستگاه خودرو و ۱۰ ون در این شهر مشغول به کار اند و با توجه به جمعیت شهر این تعداد ناکافی ست.

تاکنون برای بهشهر سه طرح آزادراه مطرح شده‌است: آزادراه گرگان-بهشهر، آزادراه بهشهر-ساری (این دو برای پروژه آزادراه گرگان-ساری-رشت است) و آزادراه بهشهر-دامغان که هر سه طرح در انتظار تصویب توسط هیئت دولت هستند.

خیابان‌ها و راه‌ها

اتوبان و کمربندی‌ها

  • اتوبان بهشهر- ساری
  • اتوبان بهشهر- گرگان
  • کمربندی آیت‌الله جباری
  • بلوار هاشمی نژاد
  • بلوار امام خمینی
  • بلوار مطهری (فرودگاه)
  • بلوار آیت‌الله کوهستانی
  • بلوار جمهوری اسلامی
  • بلوار …

خیابان‌های اصلی

  • خیابان امام خمینی
  • خیابان باهنر (هنر)
  • خیابان رجایی
  • خیابان فرودگاه
  • خیابان انقلاب
  • خیابان مفتح
  • خیابان قائم
  • خیابان پاسداران
رضاشاه هنگام سفت کردن واپسین پیچ راه‌آهن مازندران

راه‌آهن سراسری در شمال، از این شهر رد شده و سپس تا گرگان ادامه می‌یابد.

نخستین خط راه‌آهن نوین ایران در دوران رضاشاه پس از عبور از بهشهر تا بندر شاه (بندر ترکمن امروزی) کشیده گشت، پس از پایان ساخت پل گردن در ساری نخستین قطار در مهرماه ۱۳۰۸ خورشیدی به دستور رضاشاه عازم بندر شاه گردید.

پس از آن هم‌زمان با احداث راه‌آهن خوزستان، کارها در رشته کوه‌های البرز آغاز گردید، کارگران مازندرانی، ترک و … درکنار سایرین و مهندسین و پیمانکاران به ویژه آلمانی‌ها، کار ساخت تونل‌ها و پل‌ها را پیگیری کردند.

مراکز علمی

خدمات شهری و امکانات

بیمارستان‌ها

بهشهر دارای سه بیمارستان دولتی و دو بیمارستان خصوصی است.

  • بیمارستان دولتی امام خمینی واقع در خیابان امام خمینی که این بیمارستان درسال۱۳۱۷ با کلیه بخش‌های داخلی، زنان و زایمان، اطفال و نوزادان و جراحی به عنوان تنها بیمارستان شهرستان تأسیس و از سال ۱۳۲۷ با اخذ پروانه بهره‌برداری به ارائه خدمات به مردم منطقه پرداخت.[۶۵]
  • بیمارستان دولتی سیدالشهدا معروف به بیمارستان شهدا، در ورودی غربی بهشهر قرار دارد. بیمارستان شهداء بهشهر با همت و تلاش اعضای اولین دوره شورای اسلامی شهر بهشهر مسئولان و خیرین محترم این شهرستان، در سال ۱۳۷۸ تأسیس و در سال ۱۳۸۰ به بهره‌برداری رسید. مالکیت این بیمارستان حقوقی و نحوه اداره آن انتفاعی است. این بیمارستان به عنوان سانتر تخصصی زنان و زایمان مشغول به فعالیت می‌باشد.[۶۶]
  • بیمارستان دولتی خاتم الانبیا که با جدیدترین تجهیزات، مجهزترین و بزرگ‌ترین بیمارستان شرق استان می‌باشد. زمین این بیمارستان توسط موسی اشرفی جهت تأسیس بیمارستان به دانشگاه علوم پزشکی مازندران اهداء گردید.
  • بیمارستان مرحوم امیدی بهشهر که در منطقه فراش‌محله، خیابان بعثت، روبروی مقبره بی‌بی زینب واقع شده‌است. بیمارستان امیدی، بیمارستانی خصوصی ـ درمانی است که در سال ۱۳۵۲ با ظرفیت ۳۰ تخت ثابت، تأسیس و در حال حاضر ۴۶ تخت دایر دارد. تخصص‌های موجود در این بیمارستان عبارتند از: جراحی، زنان و زایمان، کودکان، گوش و حلق و بینی، ارولوژی و ارتوپدی.
  • بیمارستان خصوصی مهر دارای ۱۰۰ تخت و بخش‌های اورژانس، اطفال، زنان و زایمان، داخلی، جراحی عمومی با اتاق عمل، ای‌سی‌یو و سی‌سی‌یو، رادیو لوژی، آزمایشگاه و ۵ بخش بستری در خیابان پاسداران واقع شده‌است.[۶۷]

هتل‌ها

سینما

افراد سرشناس

خطای لوآ در پودمان:Multiple_image در خط 173: attempt to perform arithmetic on local ‘totalwidth’ (a nil value).

ره‌آوردها

ره‌آوردهای بهشهر شامل خوراک‌های سنتی، میوه‌ها و صنایع دستی این شهر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

خوراک‌های سنتی

خوراک‌های سنتی بهشهر شامل: ناز خاتون (که یک خوراکِ مختص بهشهر و اطراف آن می‌باشد)، آش گزنه (گزنه آش) ،آش کدو ،آش ترش(تِرش آش)، آش دوغ، ته چین، فسنجان، انار تیم خِرِش، خورش مرغ ترش، باقالا پلو، امرغ شکم پر، کدو پلو (کهی پِلا)، اکبر جوجه، ماهی شکم پر، و… می‌شود؛ لازم است ذکر شود که خورشت فسنجان آن به دلیل استفاده از رب انار شیرین مزه مَلَس دارد.

نان و شیرینیتندیر نون (نان محلی)، حلوای گردو (اَغوز حِلوا)، سوهان کنجد (پِشتِ زیک) ،برنجک (بهاردانه)، پیس گندله، قَتِلمِه (قَتِلمِهکوماج، نصیری و… لازم است ذکر شود (قَتِلمِه)بیشتر در ایام ماه مبارک رمضان و در سفره افطاری مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ترشیبادمجان ترشی، سیر ترشی، هفت بیجار، ترشی یِرآلماسی، ناز خاتون، وینگوم زالک، هلی ترشی، آبغوره، آب نارنج و…

مربا: آلبالو، بِه، تمشک، گلابی، سیب، پرتقال، انجیر، هویج، بهارنارنج و…

شربت: بهارنارنج، آلبالو، انار و …

میوه‌ها: انواع مرکباتی مانند انار یکی از محصولاتی مهم برای بهشهر که شهرت جهانی دارد، انجیر، ازگیل جنگلی (کِنِس)، گلابی وحشی، تمشک وحشی جنگلی، زرد کیجا (نوعی قارچ‌خوراکی)، گزنه و ولیک، غوره، کنجد، خرمالو وحشی، برنج، سویا، کُلزا ،تره بار، گوجه سبز، توتون، و…

صنایع دستی

[ویرایش]

صنایع‌چوبی، مبل سازی، نساجی، حصیربافی، گلیم‌بافی، جاجیم‌بافی، جوراب‌بافی، پارچه‌بافی، سفال‌گری و…

منابع

  1.  Also spelt Ashraff in some sources
  2. ↑ پرش به بالا به:۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ Also spelt Ashraff in some sources
  3.  https://iranicaonline.org/articles/behsahr
  4.  «پای‌گاهِ اطّلاع‌رسانیِ شهرداریِ بهشهر». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۲.
  5.  «مقاله نگاهی به تاریخ سیاسی-نظامی شهر تمیشه (از ورود اسلام تا هجوم مغولان) عنوان نشریه: مسکویه: زمستان ۱۳۸۷ – بهار ۱۳۸۸ , دوره ۳ , شماره ۱۰ ; صفحهٔ ۱۷۶». پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.[پیوند مرده]
  6.  زرین‌کوب، عبدالحسین، تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران، ۱۳۴۳ش‌
  7.  نصری اشرفی، جهانگیر (۱۳۹۹). جعفر شجاع کیوانی، ویراستار. دانشنامهٔ تبرستان و مازندران جلد سوم. نشرنی = ۷۸.
  8.  https://behshahr.ir/اخبار_و_اطلاعیه_ها/اخبار/نمایش_مطلب/ArticleID/2650/ملاقات-و-اعلام-ارادت-یاسر-فیروزی-شهردار-بهشهر،-علی-شکوهی-عضو-شورای-اسلامی-و-هییت-همراه-محضر-معلمان-پیشکسوت،-اساتید-ارجمند-نادری-و-دژکام-به-مناسبت-روز-معلم
  9.  بهشهر در سرور تحت شبکه نام‌های جغرافیایی و در این نشانی؛ با گزینش «Advanced Search»، نوشتن شمارهٔ «-3055953» در «Unique Feature Id» و کلیک بر «Search Database» یافت می‌شود.
  10.  https://iranicaonline.org/articles/behsahr
  11. ↑ پرش به بالا به:۱۱٫۰ ۱۱٫۱ نصری اشرافی، جهانگیر (١٣٧٧). واژه‌نامه بزرگ تبری. به کوشش حسین صمدی و سید کاظم مداح و کریم الله قائمی و علی اصغر یوسفی نیا و محمود داوودی درزی و محمد حسن شکوری و عسکری آقاجانیان میری و ابوالحسن واعظی و ناصر یداللهی و جمشید قائمی و فرهاد صابر و ناعمه پازوکی. تهران: اندیشه پرداز و خانه سبز. ص. صفحه ۳۱ جلد اولشابک ۹۶۴۹۱۱۳۱۵۰.
  12.  نصری اشرفی، جهانگیر (۱۳۹۹). جعفر شجاع کیوانی، ویراستار. دانشنامهٔ تبرستان و مازندران جلد سوم. نشرنی = ۷۸.
  13.  رابینو، ه. ل (۱۳۳۶). مازندران و استرآباد. ترجمهٔ غلامعلی وحید مازندرانی. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. ص. ۱۰۶.
  14.  ذاکری، محمد صالح (۱۳۹۸). گوهر هاکوپیان، پرستو مروستی، ویراستار. پژوهش‌های زبانی-ادبی قفقاز و کاسپین. مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی). ص. ۵۶.
  15.  یوسفی، سعیدرضا (۱۴۰۰). «نقد و بررسی فصل پنجم از کتاب جامع زبان‌ها و زبان‌شناسی آسیای غربی: رویکردی منطقه‌ای با عنوان «منطقهٔ کاسپین و جنوب آذربایجان: کاسپین و تاتی»» (PDF)پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی۲۱ (۱): ۳۹۷.
  16. ↑ پرش به بالا به:۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ رابینو، ه. ل (۱۳۳۶). مازندران و استرآباد. ترجمهٔ غلامعلی وحید مازندرانی. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. ص. ۱۰۶.
  17.  «تعداد جمعیت و خانوار به تفکیک تقسیمات کشوری براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵». مرکز آمار ایران.
  18.  https://sanattourism.ir/بهشهر-شهر-ملی-گلیچ-شد/
  19.  https://iranicaonline.org/articles/behsahr
  20.  «پای‌گاهِ اطّلاع‌رسانیِ شهرداریِ بهشهر». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۳ اکتبر ۲۰۱۲.
  21.  «مقاله نگاهی به تاریخ سیاسی-نظامی شهر تمیشه (از ورود اسلام تا هجوم مغولان) عنوان نشریه: مسکویه: زمستان ۱۳۸۷ – بهار ۱۳۸۸ , دوره ۳ , شماره ۱۰ ; صفحهٔ ۱۷۶». پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.[پیوند مرده]
  22.  زرین‌کوب، عبدالحسین، تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران، ۱۳۴۳ش‌
  23.  نصری اشرفی، جهانگیر (۱۳۹۹). جعفر شجاع کیوانی، ویراستار. دانشنامهٔ تبرستان و مازندران جلد سوم. نشرنی = ۷۸.
  24.  «مقاله نگاهی به تاریخ سیاسی-نظامی شهر تمیشه (از ورود اسلام تا هجوم مغولان) عنوان نشریه: مسکویه: زمستان ۱۳۸۷ – بهار ۱۳۸۸ , دوره ۳ , شماره ۱۰ ; صفحات ۱۷۵ و ۱۷۶». پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.[پیوند مرده]
  25.  «مقاله نگاهی به تاریخ سیاسی-نظامی شهر تمیشه (از ورود اسلام تا هجوم مغولان) عنوان نشریه: مسکویه: زمستان ۱۳۸۷ – بهار ۱۳۸۸ , دوره ۳ , شماره ۱۰ ; صفحهٔ ۱۷۴». پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.[پیوند مرده]
  26.  کیا، صادق (۱۳۵۳). شاهنامه و مازندران. تهران چاپخانه تمدن بزرگ: انتشارات وزارت فرهنگ و هنر. ص. صفحهٔ ۱۹.
  27.  Foundation، Encyclopaedia Iranica. «Welcome to Encyclopaedia Iranica»iranicaonline.org (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۹-۰۹.
  28.  عصر زرین فرهنگ ایرن، ۸۲
  29.  «گیل، فرشواذگرشاه و گاوبارگان دابویهی (اسپهبدان بزرگ طبرستان) از ٢٢ تا ١٤٤ هجری، بررسی‌های تاریخی شماره ٣ سال دوازدهم، صفحات ۵۰ و ۵۱، چراغعلی اعظمی سنگسری» (PDF). پرتال جامع علوم انسانی.
  30.  «مقاله نگاهی به تاریخ سیاسی-نظامی شهر تمیشه (از ورود اسلام تا هجوم مغولان) عنوان نشریه: مسکویه: زمستان ۱۳۸۷ – بهار ۱۳۸۸ , دوره ۳ , شماره ۱۰ ; صفحات ۱۷۳ و ۱۷۴ و ۱۷۵ و ۱۷۸ و ۱۸۷». پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی.[پیوند مرده]
  31.  شاه عباس کبیر؛ همان؛ صفحهٔ ۱۹۹
  32.  منصوریان سارو، نورعلی: سارو. نشر جباری، قم: ۱۳۸۹. ص۴۱.
  33.  «‮نگاهی به نمایشگاه ‘شاه عباس’ در موزه بریتانیا‬». بی‌بی‌سی فازسی. ۹ فوریه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۲.
  34.  شاه عباس کبیر؛ همان؛ صفحهٔ ۱۹۹
  35.  پناهی سمنانی، شاه سلطان حسین صفوی، تراژدی ناتوانی حکومت، ۱۱.
  36.  میرمحمدی، جغرافیای تاریخی فریدن.
  37.  تاریخ گیتی گشا، محمدصادق نامی اصفهانی، تصحیح سعید نفیسی، ص ۸۷
  38.  (نک‍: خانیکف، ۸۱؛ مرگان، ۱ /۲۳۰–۲۳۹)
  39.  مجموعه‌ی باغ‌های تاریخی بهشهر و ششمین فصل کاوش‌های باستان‌شناسی
  40.  غار تاریخی جدید در نزدیکی غار هوتو در بهشهر کشف شد
  41.  رمضانی، حسین«کهن‌ترین ساکنان مازندران شناسایی شدند»ایرنا. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۲۳.
  42.  عمادی، اسدالله (۱۳۷۲). بازخوانی تاریخ مازندران. نشر فرهنگ خانه مازندران. ص. ۷۲.
  43.  مارکوارت، یوزف (۱۳۷۳). ایرانشهر بر مبنای جغرافیای موسی خورنی. ترجمهٔ مریم میر احمدی. تهران انتشارات اطلاعات. ص. ۲۴۵.
  44.  BORJIAN, HABIB (2004). “Mazandaran: Language and People (The State of Research)”Yerevan State University (به انگلیسی): 289. doi:10.1163/1573384043076045.
  45.  محمدپور، صفرعلی (۱۳۸۶). چالوس در آیینه تاریخ. انتشارات کلام مسعود. ص. ۳۷۰.
  46.  رابینو، ه. ل (۱۳۳۶). مازندران و استرآباد. ترجمهٔ غلامعلی وحید مازندرانی. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. ص. ۱۰۶.
  47.  ذاکری، محمد صالح (۱۳۹۸). گوهر هاکوپیان، پرستو مروستی، ویراستار. پژوهش‌های زبانی-ادبی قفقاز و کاسپین. مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی). ص. ۵۶.
  48.  یوسفی، سعیدرضا (۱۴۰۰). «نقد و بررسی فصل پنجم از کتاب جامع زبان‌ها و زبان‌شناسی آسیای غربی: رویکردی منطقه‌ای با عنوان «منطقهٔ کاسپین و جنوب آذربایجان: کاسپین و تاتی»» (PDF)پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی۲۱ (۱): ۳۹۷.
  49.  «تعداد جمعیت و خانوار به تفکیک تقسیمات کشوری براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵». مرکز آمار ایران.
  50.  «لزوم توجه به سیاست جوانی جمعیت در مازندران». ایسنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۱۰.
  51. ↑ پرش به بالا به:۵۱٫۰۰ ۵۱٫۰۱ ۵۱٫۰۲ ۵۱٫۰۳ ۵۱٫۰۴ ۵۱٫۰۵ ۵۱٫۰۶ ۵۱٫۰۷ ۵۱٫۰۸ ۵۱٫۰۹ «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌شهر». وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۶ اکتبر ۲۰۱۹.
  52.  جمشیدی، مژگان، عباس‌آباد بهشهر، آماده ثبت جهانی، در: روزنامه ایران> شماره ۳۸۱۲ ۲۴/۹/۸۶> صفحه ۱۱ (ایران زمین).
  53.  «سازمان میراث فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژوئن ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۱-۰۵-۱۹.
  54.  «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌شهر». وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۶ اکتبر ۲۰۱۹.
  55.  نیمی از پرندگان، اینجا هستند[پیوند مرده] محسن کاظم پور، روزنامه جام جم
  56.  “ḠĀR” (به انگلیسی). Encyclopædia Iranica. Retrieved 12 December 2010.
  57.  «پایگاه پژوهشی غارهای باستانی در مازندران راه اندازی می‌شود». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مه ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۲ دسامبر ۲۰۱۰.
  58.  احمد امیراحمدی (۱۱ خرداد ۱۳۹۹). «قبرستان تاریخی سفیدچاه»خبرگزاری صدا و سیما. دریافت‌شده در ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۰.[پیوند مرده]
  59. ↑ پرش به بالا به:۵۹٫۰ ۵۹٫۱ «آمار سالیانه آب و هوای استان مازندران». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اوت ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۱۹.
  60.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ مه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲ مه ۲۰۱۸.
  61.  باباگلی درونکلا, محسن. “لوچو آزاد نیست (بررسی وضعیت کشتی لوچو در بابل)”. Retrieved 2010-06-20.[پیوند مرده]
  62.  نصری اشرفی، جهانگیر (۱۳۹۹). جعفر شجاع کیوانی، ویراستار. دانشنامهٔ تبرستان و مازندران جلد چهارم. نشرنی = ۳۴۲.
  63.  نصری اشرفی، جهانگیر (۱۳۹۹). جعفر شجاع کیوانی، ویراستار. دانشنامهٔ تبرستان و مازندران جلد چهارم. نشرنی = ۳۴۸.
  64.  «www.mazust.ac.ir». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۱۹.
  65.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۸ آوریل ۲۰۱۹.
  66.  [۱][پیوند مرده]
  67.  [۲]
  68.  «آیت الله محمد اسماعیل کوهستانی دارفانی را وداع گفت- اخبار مازندران – اخبار استانها تسنیم | Tasnim»خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۷.
  69.  «مرکز پژوهشها – سیدرسول حسینی کوهستانی»rc.majlis.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۷.
  • کتاب اشرف البلاد.
  • آثار و بناهای تاریخی ایران (۳)، فرهنگ اصفهان ۱۳۳۹ – شماره ۳۰ (‎۱ صفحه – از ۶۶ تا ۶۶)

 

بم

بم

کشور

ایران

استان

استان کرمان

جمعیت

107,131

مساحت

12,422

موقعیت زمانی

IRDT

ارتقاع

1065

بم

29
Few Clouds

شهر بم در ۲۰۰ کیلومتری جنوب شرق کرمان و در مسیر راه کرمان-زاهدان، در دشت  وسیعی  بین  دو رشته  کوه بارز و کبودی ، در ارتفاع ۱۰۶۰ متری از سطح دریا واقع شده است. آب و هوای این شهر گرم و خشک است و به علت مجاورت با کویر آب و هوایی متغیر دارد، به طوری که گاهی اوقات در تابستان ها گرم ترین و در زمستان ها سردترین نقطه کشور به شمار می رود.
شهرستان بم دارای چهار بخش «مرکزی»، «فهرج»، «روداب» و «نرماشیر»، پنج شهر«فهرج»، «بروات»، «بم»، «نظام شهر» و«نرماشیر» و نه دهستان است.
شهر بم بعد از شهر کرمان به لحاظ تاریخی، فرهنگی و اقتصادی با اهمیت ترین شهر استان کرمان است و از حیث صنعت توریسم از مهم ترین شهر های ایران به شمار می رود. این شهر مرکز صنعتی استان بوده و پرورش کرم ابریشم و صنعت نساجی در این ناحیه قدمت زیادی دارد. باغداری، کشاورزی، دامداری و قالی بافی پایه و اساس اقتصاد بم را تشکیل می دهند. بهترین محصول این منطقه مرکبات و خرمای مشهور «مضافتی» است. محصولاتی همچون حنا، کماچ، سهن، کلمپه و قاووت از جمله سوغات های این شهر هستند.
وجود منطقه ویژه اقتصادی زیبا و مدرن «ارگ جدید» در کنار ارگ تاریخی بم (بزرگترین بنای خشتی جهان) سبب رونق بیشتر این منطقه شده است. در حال حاضر این منطقه تنها منطقه ویژه اقتصادی تخصصی در زمینه خودروسازی، قطعه سازی و صنایع وابسته به آن در ایران است. شرکت عمران ارگ، به عنوان سازمان مسئول منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید، در جهت رشد و شکوفایی فعالیت های صنعتی، اقتصادی و گردشگری در این منطقه  تلاش می کند. از جمله این فعالیت ها می توان به موارد زیر اشاره کرد: ایجاد زیرساخت ها وامکانات پشتیبانی مورد نیاز از قبیل احداث ترمینال اختصاصی درفرودگاه بم، تاسیس ترمینال مسافری و باربری، راه آهن، انبارهای مجهز کالا، تامین آب، برق و مخابرات، ساخت هتل ها، امکانات ورزشی، تفریحی، آموزشی و سایر تسهیلات. در ارتفاعات جنوب غربی بم نیز معادن سرب و روی وجود دارد.

در قرون اوليه بم دومين شهر عمده كرمان به حساب مي‌آمده  و مركزي پررونق بوده كه با سيستان و خراسان روابط تجاري داشته. شهرستان بم در 220 كيلومتري جنوب شرقي كرمان واقع  و ارتفاع آن از سطح دريا 1062 متر است. بم از نظر  ارتفاعات دو وضعيت متفاوت دارد: يكي ناحيه كوهستاني  كه ادامه رشته كوه‌‌هاي مركزي ايران و مشهور به جبال بارز است.
(اين كوه‌ها چون سدي بين بم و جيرفت واقع شد‌ه‌اند)ت و تنها راه عبور از آنها گردنه‌هايي چون گردنه معروف «ده‌بكري» است كوه هزار در جنوب غربي راين كه مرتفع‌ترين كوه اين ناحيه است واقع شده ديگري ناحيه پست كويري كه مشتمل بر شنزار و نمك‌زار لوت و اطراف  آن است كه پست‌ترين نقطه آن با ارتفاع 330 متر از سطح دريا در حد بين شور گز و فهرج واقع است. شهرستان بم از نظر آب و هوا به دو منطقه تقسيم مي‌شود:
1- آب و هواي صحرايي كه منطقه وسيع پست كويري را در برمي‌گيرد بارندگي كم و اختلاف درجه حرارت شب و روز زياد دارد و فصولن آن متغير است.
2- آب و هواي كوهستاني شامل نواحي راين و ده بكري كه در تابستان ييلاق اهالي شهرستان بم محسوب مي‌شوند.
مهمترين رودهاي بم  عبارتند از:
رود نساء، رود فاشكوه، تلنگو تهرود و رود «آدوري» كه از جبال بارز و راين سرچشمه مي‌گيرند.
بم شهري است  قديمي كه بناي آن را به بهمن، پسر اسفنديار نسبت  داده‌اند در شمال شهر فعلي بم، قلعه تاريخي ارگ قرار گرفته (ذكر آن در آثار تاريخي آمده و مهمترين بناي خشت و گلي جهان است)
شهر بم در گذشته در مسير جاده ابريشم قرار داشته و در زمره يكي از مهمترين مراكز توليد و پرورش كرم ابريشم نيز بوده است.اقتصاد بم بركشاورزي و دامپروري متكي است و بعضي از فرآورده‌هاي كشاورزي آن جنبه تجاري و صادراتي دارند.
ساکنان نخستین بم مسلمان و بیشتر آنان شیعه مذهب هستند.

برچسب‌ها

استان کرمان شهرها

جاذبه گردشگری

  • بادگیر چپقی
    بادگیر چپقیبادگیر چپقی سیرجان از قسمت های باقیمانده ی خانه ای قدیمی مربوط به دوران پهلوی است به نام…

  • خانه حاج آقا علی
    خانه حاج آقا علیخانه حاج آقا علی یکی از بزرگ‌ ترین و زیبا ترین خانه ‌های خشتی و سنتی جهان در…

  • ارگ بم
    ارگ بمبنای ارگ بم، بزرگ ترین مجموعه خشتی جهان، یک دژ بزرگ است که در قلب آن ارگ قلعه…

  • روستای تاریخی میمند
    روستای تاریخی میمندمیمند روستایی صخره ای و کَنده شده در درون زمین با قدمتی حداقل دو تا سه هزار سال…

  • کویر لوت (دشت لوت، بیابان لوت)
    کویر لوت (دشت لوت، بیابان لوت)«دشت لوت» یا «بیابان لوت» که در نزد مردم به دلیل برخی شباهت ها با «دشت کویر» اغلب…

  •  دریاچه کفه نمک سیرجان
    دریاچه کفه نمک سیرجانکرمان تنها به کویر شهداد و گندم بریان خلاصه نمی شود بلکه این استان چهار اقلیم ویژگی های…

  • کلوت شهداد
    کلوت شهدادکلوت شهداد بزرگ‌ ترین شهر کلوخی دنیا در کویر لوت از بزرگ‌ترین و منحصر به فرد ترین عوارض…

  • یخدان مویدی
    یخدان مویدیکاربری یخدان در گذشته نگهداری یخ برای ایام تابستان مردم شهر بوده‌است. مویدی نام محله‌ای درشهركرمان است و…

  • مجموعه گنجعلی‎خان
    مجموعه گنجعلی‎خانمجموعه گنجعلی‎خان کرمان شامل میدان، بازار، مسجد، حمام، مدرسه، آب‎انبار و ضرابخانه است که به دستور «گنجعلی‎خان»، حاکم…

  • باغ شاهزاده(باغ شازده)
    باغ شاهزاده(باغ شازده)«باغ شاهزاده» در ۴ کیلومتری شهر ماهان، در دامنه شمالی کوه‌های «تیگران» و «جوپار»، بر سر راه بم…


منبع :وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی

بم

بم
بم
Map

کشور  ایران
استان کرمان
بخش بخش مرکزی
نام(های) پیشین کجاران در افسانه هفتواد شاهنامه
سال شهرشدن قدمت تاریخی
مردم
جمعیت ۱۲۷٬۴۹۶ نفر
جغرافیای طبیعی
مساحت ۷۰ کیلومتر مربع
آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه ۶۸ میلی متر[۱]
اطلاعات شهری
شهردار علیرضا ریاضی
تأسیس شهرداری ۱۳۰۴ خورشیدی
ره‌آورد خرما ، مرکبات، حنا، کلمپه،کماچ سهن،گندم
پیش‌شمارهٔ تلفن ۰۳۴
وبگاه
پانویس بم، دروازه تاریخ ایران زمین
بم و منظر فرهنگی آن
میراث جهانی یونسکو
مکان IRN
معیار ثبت فرهنگی: ii, iii, iv, v
شمارهٔ ثبت ۱۲۰۸
تاریخ ثبت ۲۰۰۴ (طی نشست بیست‌وچهارم)
در خطر؟ خیر، (خروج از لیست میراث در خطر در ۲۸ خرداد ۱۳۹۲ طی نشست سی و هفتم[۴])

بَم، از شهرهای تاریخی و فرهنگی،صنعتی ایران است که در استان کرمان در جنوب شرقی ایران واقع شده است.[۵] ارگ تاریخی بم از مراکز گردشگری و منطقهٔ جنوب شرق کشور قرار گرفته و به قلب تپنده جذب مسافر و پایتخت گردشگری جنوب شرق مبدل شده است. ارگ بم مهم ترین جاذبه توریستی این شهر و استان کرمان است که هر ساله مقصد بسیاری از توریست های داخلی و خارجی بوده است.[۶]. شهر بم در فاصله ۱۹۵ کیلومتری از جنوب شرقی کرمان واقع شده‌است. جمعیت شهر بم بر اساس سرشماری سال ۹۵ مرکز آمار ایران ۱۲۷٬۳۹۶ نفر و با احتساب حومه جمعیت منطقه شهری آن به ۲۰۰ هزار نفر می رسد. محصولاتی همچون خرما، مرکبات، حنا، کماچ سهن، کلمپه و قاووت، صنایع دستی تولیدی از درخت خرما از جمله سوغات معروف و مهم بم به حساب می‌آیند.[۷] ایرج بسطامی خواننده سنتی و مشهور ایرانی از مشاهیر این شهر بود که در زلزله بم درگذشت.

پیشینه

بم یکی از شهرهای تاریخی ایران و استان کرمان است طوری‌که اگر بخواهند به یک جهانگرد چندین عکس تاریخی از ایران نشان دهند حتماً یکی از آن‌ها ارگ بم است. ارگ بم بزرگترین بنای خشتی جهان است که از لحاظ عظمت و زیبایی با دیوار چین مقایسه می‌شود.[۸]

همچنین بم در گذشته به پاریس ایران شهرت داشت.[۹] شهر بم به فاصله تقریبی ۱۲۰۰ کیلومتری پایتخت قرار دارد، این شهر به لحاظ تاریخی و محصولات کشاورزی (به‌ویژه خرما)، معروفیت جهانی دارد.[۱۰]

شهر قدیم بم یکی از پنج کورهٔ ایالت فارس بود و به دروازه شرق ایران شهرت داشته‌است. بم در مقطع حساسی از تاریخ (اواخر پادشاهی لطفعلی‌خان زند در زمان فرار او به بم) حتی از طرف لطفعلی‌خان پایتخت ایران نیز اعلام شد و برای مدتی پایتخت ایران بود.[۱۱][۱۲]

وقتی پاتی نجر جهانگرد انگلیسی در حدود ۱۱۸۹ خورشیدی وارد بم شد، قلعه آن را مستحکم دیده و ذکر می‌کند: بقدری آن را مستحکم کرده‌اند که شاید در همه ایران از این حیث بی‌نظیر باشد.[۱۳] بنوشته بارتولد: بم مرکز صنعتی کرمان بوده و پارچه‌های نخی که در بم می‌بافته‌اند بهمه جا حتی تا مصر می‌رفت…» یعقوبی که در ۲۷۸ ه‍.ق از نطقه کرمان سخن به میان آورده از قلعه بم نیز یاد کرده‌است که از نوشته‌های او، این چنین بر می‌آید که این قلعه استحکامات خوبی نیز داشته‌است.[۱۴] جغرافی نویسان عرب قرن دهم به ویژه مقدسی شرح خوبی دربارهٔ اهمیت اقتصادی بم به دست ما می‌دهند و مقدسی می‌نویسد: بم یک مرکز ولایتی با اهمیت و دلکش و بزرگ است مردم آن کارشناس و دارای مهارت هستند. این شهر بازارگاهی است و مردم را از راه دور به خود می‌کشاند و پارچه‌ای که در اینجا تولید می‌شود در کشورهای بسیاری شهرت دارد و آوازه بم در همه جهان اسلام پیچیده و مایه سرفرازی کشور است و بیشتر اهالی شهر بافندگانند و بیشتر رخت‌های صادراتی بم در دهکدهٔ بزرگی نزدیک آن فراهم می‌شود و در خاور و باختر جهان اسلام این رختها را به عالی‌ترین همه لباس‌ها می‌دانند و علاوه بر این‌ها دستار و پیراهن و لباسهای فاخر که طالب بسیار دارد و البسه‌ای که از مرو بیرون می‌آید در بم تولید می‌شود.[۱۵] دکتر مظاهری: «… پرورش کرم ابریشم و کارگاه‌های ابریشم بافی متعددی از قرن ششم میلادی در نواحی یزد، بم، شوشتر و خوزستان شروع بکار کرده‌اند و احتمال بسیار دارد که صنعتی نساجی قدمت بیشتری در ناحیه بم داشته باشد.[۱۶] کتاب بدایع الزمان؛ ولایت بم حکایت از بهشت می‌کرد، خطه‌ای مشتمل بر الوان نعیم… ساکنان نخستین بم اطلاعات ساکنان نخستین بم به‌درستی شناخته نیست اما از روی سکونتگاه‌های دسته جمعی به ویژه ایجاد برج و بارو‌های مستحکم در اطراف آن‌ها، می‌توان حدس زد که این شیوه فرهنگ آریائی باشد (زیرا بومیان ایران چنین استحکاماتی را لازم نمی‌دانستند) و با توجه به سکونت مداوم مردم در ارگ از هزاره‌های گذشته تا ۱۵۰ سال پیش می‌توان حدس زد مردم کنونی بم از نژاد آریایی نسبتاً اصیل باشند. تیره‌ای آریائی نژاد که بر بم تاختند با بومیان مقاوم روبرو شدند و چون بر آنان پیروز گشتند بساختن برج و بارو و استحکاماتی پرداختند.[۱۷] همچنین چندی پیش تحقیق و پژوهش یک محقق در مورد مردم بخش دهبکری و روستاهای تابع آن و آزمایش از آن‌ها نشان داد DNAمردم دهبکری و توابع آن با DNA اجساد مدفون در ارگ بم یکی است و این موضوع به این معنا است که مردم دهبکری و توابع آن همان مردم قدیم ارگ بم هستند که صدها سال قبل به دلایل نامعلومی مثل خشکسالی یا گرمی هوا و غیره. به مرور زمان و طی سالیانی از داخل ارگ بم به این منطقهٔ پرآب و خوش آب و هوا نقل مکان کرده‌اند که عدهٔ بیشتر آن‌ها در همان ارگ مانده‌اند.[۱۸] بنای این شهر قدیمی را در اساطیر ایرانی به بهمن ابن اسفندیار نسبت می‌دهند.[۱۹]

افسانه هفتواد شاهنامه

به استناد داستان هفتواد در شاهنامه و کتاب کارنامک اردشیر بابکان می‌توان دریافت که شهری با نام کجاران که اکنون محله‌ای به نام کوزران در شمال غربی بم دارای شباهت اسمی به آن دارد به‌طور حدس و گمان ممکن است شهر بم باشد. در روزگار ساسانیان هفتواد مردی فقیر ساکن در شهر کجاران که شهری پرجمعیت در منطقه ای سردسیر که در آن باغات سیب وجود داشته در نزدیکی کوهی زندگی می کرده‌است و حاکم را از میان برمی‌دارد و برای خود برج و باروئی بر بالای کوهی بزرگ می‌سازد که شاید ارگ کنونی بم باشد. بنابراین هفتواد شهر را توسعه داد، و محل حکومت خود را به دژی بر بلندای کوه انتقال داد. سکونتگاهی را تغییر داد.[۲۰] بم در گذشته یکی از پنج کورهٔ ایالت فارس بود. ابن حوقل مؤلف کتاب صورةالارض در قرن چهارم هجری از بم به نام شهری که از جهرم بزرگ‌تر و هوایش از آن سالم‌تر و دارای نخلستان‌های زیاد بوده، یاد کرده‌است. همچنین از سه مسجد بم به نام‌های مسجد خوارج و مسجد هزاران و مسجد قلعه نام برده و به تفصیل پارچه‌های مرغوب و زیبایی را که در آن جا بافته می‌شد، ذکر کرده‌است. بنا به گفته مقدسی در کتاب احسن‌التقاسیم، باروی شهر بم چهار دروازه به نام‌های نرماشیر، کوسکان، آسبیکان و کورجین داشته‌است. طبق گفتهٔ وی بیشتر بازارهای بم در خارج شهر و تعدادی هم در داخل شهر قرار داشته‌اند. بم در مسیر جاده‌هایی که جنوب خاوری ایران را با سیستان، افغانستان و بلوچستان مرتبط می‌کند قرار دارد. به همین جهت این شهر از دوره ساسانیان اهمیت نظامی و بازرگانی زیادی داشته‌است. شهر بم در سال ۱۱۳۱ ه‍. ق به تصرف محمود افغان درآمد، ولی به علت شورشی که در قندهار روی داد آنجا را رها کرده عازم قندهار شد؛ ولی بار دیگر در سال ۱۱۳۴ ه‍. ق بر بم استیلا یافت و این وضع تا سال ۱۱۴۳ ه‍. ق که نادر، اشرف افغان را شکست داد، ادامه داشت. در سال ۱۲۰۹ ه‍. ق، لطفعلی‌خان زند، در همین شهر توسط عمال آقا محمد خان قاجار دستگیر شد. خان قاجار به یادگار این موفقیت مناره‌ای از سرهای ۶۰۰ تن از مخالفین خود در بم برافراشت.[۲۱]

اقلیم

آب و هوای بم گرم و خشک است اما به علت مجاورت با کویر آب و هوای متغیری دارد، به‌طوری‌که گاهی اوقات در تابستان‌ها گرم‌ترین و در زمستان‌ها سردترین نقطه کشور گزارش شده‌است. میزان بارندگی سالانه در بم به‌طور متوسط ۶۸ میلی‌متر است.[۲۲]

یکی از جاذبه‌های بی‌نظیر بم بخش خوش آب و هوا و توریستی گردشگری دهبکری است. دهبکری زیباترین منطقهٔ سرسبز و چشم‌نواز است که در شهرستان کویری بم خود نمایی می‌کند و به همین دلیل نزد مردم بم بسیار محبوبیت دارد.[۲۳] علاوه بر مردم بم در همهٔ فصول سال دهبکری پذیرای مسافران بیشماری است. دهبکری دارای ارتفاعات بکر و دست نخوردهٔ بسیاری است به‌طوری‌که همه ساله گروه‌های کوه‌نوردی و گردشگری بسیاری در استان کرمان به ارتفاعات دهبکری قدم می‌گذارند. از جمله این ارتفاعات می‌توان به کوه شیر و منطقهٔ زیبای مرغک اشاره کرد.[۲۴]

یکی دیگر از جاذبه‌های زیبا و دست نخوردهٔ بم منطقهٔ مرغک از توابع دهبکری است که همهٔ این مناطق دارای جنگل‌های پسته وحشی-بادام وحشی و سرسبزی بسیاری است. در مرغک نیز در گذشته موسیقی سنتی ایرانی اصیلی رواج داشته‌است. از منطقهٔ دهبکری از گذشت‌های دور در نوشته‌های نویسندگان و ادیبان به عنوان بهشت میان دو جهنم یاد شده‌است و همه در وصف سر سبزی آن سخن رانده‌اند. یکی از مسائل گردشگری و مدرن مورد بحث دربارهٔ دهبکری ساختن تله کابین در دهبکری است که البته این طرح همواره با بی‌توجهی مسئولین همراه بوده‌است. همچنین دریجان و روستاهای تابعه از دیگر مناطق خوش آب و هوای کوهستانی اطراف بم به‌شمار می‌آیند.[نیازمند منبع]

تاریخچه

ارگ بم

پانورامای ارگ بم

ارگ بم در گوشه شمال شرقی و چسبیده به شهر و در مجاورت جادهٔ ابریشم قرار دارد و بنا به روایات متعدد، مربوط به دوران اشکانی یا هخامنشی است. تا اواخر دوره قاجار، ارگ بم همچنان مسکونی بوده‌است. ارگ بم در تاریخ ۱ فروردین ۱۳۴۵ به شماره ۵۱۹ در فهرست آثار ملی و شهر بم با عنوان بم و منظر فرهنگی آن در ژوئن ۲۰۰۴ در فهرست آثار میراث جهانی به ثبت رسیده‌اند.[۲۵]

زلزله پنجم دیماه ۱۳۸۵، بهاری بود برای شهر بم و ارگ بم(بزرگترین بنای خشتی). به دلیل اینکه تا قبل از زلزله، ارگ بم را با قدمتی ۲۵۰۰ ساله می‌شناختند.

زلزله همه اسرار این شهر را آشکار ساخت و شواهدی در بنای خشتی پیدا شد که نشان میدهد از زمان مادها پیشینه تاریخی دارد.

و شهر بم را بعنوان مظهر فرهنگی ثبت جهانی شد.

ارگ بم بزرگترین بنای خشتی جهان است که از لحاظ عظمت و زیبایی با دیوار چین مقایسه می‌شود اما متأسفانه در زلزله دی ماه سال۱۳۸۲ این بنای بی‌نظیر آسیب جدی دید

مأموریت بازسازی ارگ بم که نماد مقاومت مردم بم لقب دارد به ۱۲ کشور خارجی از جمله ایتالیا، آلمان، فرانسه، ژاپن و دیگر کشورهای عضو میراث جهانی یونسکو سپرده شد.[۲۶]

تل آتشین دارستان بم

سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری پیرامون مطالعات تخصصی این متحول گر تاریخ بشریت گمانه زنی و لایه نگاری با مسئولیت دکتر گاراژیان و دکتر مختاری اقداماتی را انجام داده‌است. نشانه‌های دیگری از این دوران در فلسطین وجود دارد که از جمله تفاوت‌های آن با آثار به دست آمده در بم می‌توان به وجود سفال در منطقه دارستان بر خلاف فلسطین اشاره نمود.[۲۷][۲۸]

مشاهیر و مفاخر[۲۹]

  • داریوش رفیعی ، خواننده
  • کورس سرهنگ زاده ، خواننده
  • ایرج بسطامی ، خواننده
  • داوود سپهر ،خواننده
  • رضا ایران نژاد ، آهنگساز،نوازنده،کارگردان
  • اسدالله(رضا) اصغرپور ، کشتی گیر و صاحب نام در ورزش باستانی، معروف به پهلوان اسد و موسس زورخانه اسد بم
  • پوریا سبزواری ، نوازنده و آهنگساز
  • محمدعلی علومی ، نویسنده و پژوهشگر
  • شهرام ابوعامری ، نوازنده ویلن
  • اهورا ایمان ، ترانه سرا
  • روح انگیز سامی نژاد ، بازیگر
  • داوود سلطانی نژاد ، خواننده
  • مهدی بهزاد پور ، خواننده
  • محمدعلی ابوعامری ، صدا پیشه
  • احسان افشارمنش ، شاعر ، نویسنده و روانشناس
  • حامد عسکری ، مجری، شاعر و ترانه سرا

صنعت و اقتصاد

ارگ جدید بم و منطقه ویژه اقتصادی

منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید بم، با هدف ایجاد و توسعه زمینه‌های لازم برای فعالیت‌های کارامد صنعتی، جذب فناوری‌های نوین و افزایش زمینه‌های اشتغال از طریق جلب و هدایت سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی در دهه فجر سال ۱۳۷۶، تأسیس و رسماً کار خود را آغاز کرد. مساحت این منطقه بالغ بر ۱۱۰۰هکتار است که در فاصله ۱۰ کیلومتری شرق شهر بم (در بزرگراه بین‌المللی خلیج فارس بم –زاهدان) در استان کرمان واقع شده‌است. این منطقه قبل از پیوستن به مناطق ویژه اقتصادی، سرمایه‌گذاری خارجی را از طریق همکاری با شرکت خودروسازی دوو کره جنوبی جذب و به تدریج زمینه لازم را برای فعالیت سایر شرکت‌ها فراهم نمود.[۳۰]

براین اساس، با مشارکت وسرمایه‌گذاری‌های گسترده انجام شده و همت متخصصان داخلی، در حال حاضر منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید، تنها منطقه ویژه اقتصادی تخصصی در زمینه صنایع خودروسازی، قطعه‌سازی و صنایع وابسته به آن درکشور محسوب می‌شود به‌طوری‌که در حال حاضر چندین مدل از خودروهای تولیدی در کشور توسط شرکت‌های حاضر در این منطقه ساخته می‌شود. شرکت عمران ارگ به عنوان سازمان مسئول منطقه ویژه اقتصادی ار گ جدید به منظور تحقق بخشیدن به توسعه فعالیت‌های صنعتی، اقتصادی و گردشگری از ابتدای تأسیس بخش عمده‌ای از فعالیت خود را در این منطقه آغاز کرد. از جمله اقدامات این شرکت ایجاد زیر ساختها و امکانات پشتیبانی مورد نیاز از قبیل احداث ترمینال اختصاصی درفرودگاه بم، تأسیس ترمینال مسافری و باربری، راه‌آهن و انبارهای مجهز کالا، تأمین آب، برق و مخابرات، ساخت هتلها، امکانات ورزشی، تفریحی، آموزشی و سایر تسهیلات بوده‌است که علاوه بر فراهم آمدن زمینه‌های لازم برای توسعه پیش از پیش سرمایه‌گذاری‌های صنعتی، امید می‌رود تا این منطقه با توجه به پتانسیل‌های لازم در آینده‌ای نزدیک به یکی از قطبهای توریستی و تفریحی کشور نیز تبدیل شود.[۳۱]

صنایع خودروسازی

زمین‌لرزه بم

قلعه بعد از زلزله
تصویر ماهواره‌ای بم

زمین‌لرزه بم، زمین‌لرزه‌ای بود به شدت ۶/۶ ریشتر که در ساعت ۵:۲۶ بامداد روز جمعه ۵ دی ۱۳۸۲ شهر بم را به مدت سیزده ثانیه لرزاند. قربانیان این زمین‌لرزه در آمارهای مختلف، بین۵۰٬۰۰۰ تا بیش از ۸۰٬۰۰۰ نفر بیان شده‌اند. (در آمار رسمی، ۳۰٬۰۰۰ کشته و ۴۰٬۰۰۰ هزار مجروح و بیش از ده ها هزار نفر بی‌خانمان) همچنین در این زمین‌لرزهٔ ویرانگر، ارگ تاریخی بم تا حدود ۹۰٪ تخریب شد

معابر شهری

نقاط گردشگری

  • ارگ قدیم بم
  • منطقه گردشگری آدوری
  • منطقه نمونه گردشگری دهبکری
  • پیست آفرود کبود
  • ارگ جدید
  • منطقه داردین
  • آبگرم آباد سید
  • سد نساء
  • منطقه تپه یلان
  • منطقه گردشگری تپه های شنی ریگان.بزرگترین تپه های شنی جهان
  • منطقه آب یلان در شمال شرقی شهر
  • ‌روستای ییلاقی مَرغک‌
  • کارخانه حناسایی‌
  • تل آتشین دارستان بم [۳۲]

مراکز آموزش عالی

بم شهری دانشگاهی است.

حوزه‌ها

  • حوزه علمیه قائمیه عج الله[۳۳]
  • حوزه علمیه خواهران فاطمه الزهرا
  • حوزه علمیه[سفیران هدایت]

دانشگاه‌ها

خواهرخواندگان

جستارهای وابسته و منابع

  1.  http://www.irancities.ir/showcity.aspx?code=681&code2=29
  2.  «درگاه ملی آمار». مرکز آمار ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۷.
  3.  «نتایج نهایی انتخابات مجلس در کرمان». ایسنا. ۹ اسفند ۱۳۹۴–۱۲:۴۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  4.  ارگ بم از فهرست میراث در خطر خارج شد
  5.  «سازمان میراث فرهنگی – معرفی شهر بم Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  6.  خبرگزاری مهر : ارگ تاریخی بم و داستان‌های شگفت تاریخی Court
  7.  حوزه هنری استان بم : معرفی استان بم Court[پیوند مرده]
  8.  «سایت سازمان میراث فرهنگی : معرفی شهر بم Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  9.  «محوطه جهانی بیستون – میراث فرهنگی ایران Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  10.  «اقتصاد سبز: کالبدشکافی خرما از هسته تا پوست Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۵.
  11.  «رسانه نگاه : ارگ بم و جاذبه‌های آن Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۵.
  12.  «آرمان : شهر بم تنها ارگ نیست Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  13.  معرفی جاذبه‌های گردگشری ایران Court
  14.  «انجمن مفاخر معماری ایران Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۶.
  15.  «معرفی کویر و بیابان‌های ایران Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۵.
  16.  «سایت دانشگاه آزاد – معرفی شهر بم Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۶.
  17.  «مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی ایران Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۶.
  18.  «مجمتع آموزش عالی – معرفی بمCourt». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۵.
  19.  خبرگزاری مهر : ارگ بم از از اردشیر درازدست تا لطفعلی خان زند Court
  20.  «کجاران کوزران : داستان تاریخی هفتواد Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  21.  «سازمان میراث فرهنگی : بم از اعماق تاریخی تا میراث جهانی Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  22.  «خانه ملت – خبرگزاری مجلس شورای اسلامی Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۳ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  23.  «خبرآنلاین : سفری به میراث جهانی یونسکو Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  24.  «آرمان: تنها ۷۰ کیلومتر از کویر تا بهشت فاصله است +تصاویر Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  25.  «فهرست میراث جهانی یونسکو در ایران Court». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ اوت ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱ نوامبر ۲۰۱۵.
  26.  خبرگزاری ایرنا : بازسازی ارگ بم به 12 کشور خارجی واگذار شد Court
  27.  «تل آتشی دارستان بم». \پایگاه خبری تحلیلی بم. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۱.
  28.  «پیکرک‌های تل آتشی دارستان بم». \ انسان‌شناسی و فرهنگ. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۱.
  29.  توحیدی، محمود (۱۳۸۹). مشاهیر بم.
  30.  شورای عالی مناطق آزاد تجاری Court[پیوند مرده]
  31.  «ارگ جدید بم». \وب سایت ارگ جدید. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۱.
  32.  گفت، راحیل. «7 جاذبه زیبای شهر بم – مجله جاذبه ها»https://jazabeha.ir/. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۳-۲۳. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  33.  سایت شهرداری بم-دیدار شهردار با رییس حوزه علمیه قائمیه بم[پیوند مرده]
  34.  «مراکز آموزش عالی بم». \پایگاه خبری تحلیلی بم. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۱.
  35.  «نیشابور و بم خواهر خوانده شدند». خبرگزاری مهر. ۲۸ بهمن ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۹ بهمن ۱۳۹۵.
  36.  «فرماندار بم خواستارتقویت خواهرخواندگی بم با شهر مانتوای ایتالیا شد». ایرنا. ۷ بهمن ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۷.
  37.  «بم و یزد خواهر خوانده شدند». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۶ اسفند ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۷ اسفند ۱۳۹۷.
  38.  «بم و همدان خواهرخوانده می شوند». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱ فروردین ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ فروردین ۱۳۹۸.
  • بختیاری، سعید (۱۳۸۳ خورشیدی)، اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، شابک شابک: &#۸۲۰۶;ISBN ۹۶۴-۳۴۲-۱۶۵-۱&#۸۲۰۷; مقدار |شابک= را بررسی کنید: invalid character (کمک) تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)

توحیدی، محمود (۱۳۸۹). مشاهیر بم. مرکز کرمان شناسی.

بروجرد

بروجرد

کشور

ایران

استان

استان لرستان

جمعیت

240,654

مساحت

1,711

موقعیت زمانی

IRDT

ارتقاع

1572

بروجرد

12
Few Clouds

شهر بروجرد در شمال شرق استان لرستان در ارتفاع ۱۵۴۰ متری از سطح دريا بخشی از منطقه کوهستانی زاگرس شمالی است. این منطقه کوه‌های مرتفع زاگرس در غرب و جنوب، دشت سیلاخور در مرکز و پیشکوه‌های داخلی زاگرس در شرق و شمال را دربرمی ‌گیرد. بروجرد دارای آب وهوای سرد كوهستانی با زمستان‌های سرد و پربرف و تابستان‌ های معتدل است.
شهرستان بروجرد دارای دو بخش «اشترینان» و«مرکزی»، دو شهر و هفت دهستان است.
این شهر که در گذشته به دارالسرور شهرت داشته است بعد از خرم‌آباد دومین شهر بزرگ استان لرستان است.  بروجرد به دلیل قرار گرفتن بر سر راه تهران- خوزستان و کرمانشاه –اصفهان دارای موقعیت ممتاز ارتباطی است. شرایط جغرافيایی، آثار تاریخی و مواهب طبیعی منطقه از جمله سراب‌های غنی، دشت‌ها و درههای پهناور و سرسبز  این شهر را به یکی از نقاط مهم گردشگری این استان بدل کرده است. كشاورزی در این منطقه به دلیل دارا بودن آب فراوان و زمين‌ های مناسب از رونق بسیاری برخوردار است. اين شهر به دلیل وجود معادن گوناگون شن و ماسه و سنگ‌ های تزئينی و نيز شركت‌ ها وكارخانجات مختلف یکی از قطب‌های اقتصادی و صنعتی در این ناحیه است.
مردم این شهر با گویش بروجردی که گویشی بین لری و فارسی معیار است سخن می‌ گویند. گروه‌های مذهبی مختلفی نیز در این شهر سکونت دارند. در گذشته بروجرد یکی از مراکز مهم صوفی‌ گری بوده است که کوی صوفیان به عنوان نشانه‌ ای از آن دوران هنوز در این شهر پا برجاست.

در 110 كيلومتري شمال شرقي خرم‌آباد در ناحيه‌اي تقريباً كوهستاني واقع شده است. در تابستان هواي بروجرد بسيار مطلوب و دلپذير است و در زمستان برف فراواني در آن مي‌بارد. اين شهر كه در كنار كوه گرين واقع شده، چشمه‌هايي پر آب و دره‌هاي پر درختي دارد. بافت معماري قديم اين شهر بسيار زيبا بوده و نمونه‌هايي از آن در خيابان‌ها و كوچه‌هاي مياني شهر باقي مانده است. از نقاط ديدني اين شهرستان دهكده ييلاقي و با صفاي ونايي/ تپه چغا/ مجموعه قديمي بازار/ مسجد جامع/ مسجد امام خميني (سلطاني)/ امامزاده جعفر/ پل قلعه حاتم و پل چالانچولان را مي‌توان نام برد.

جاذبه گردشگری

  • دریاچه ی گهر
    دریاچه ی گهردریاچه ی گَهَر از زيباترين درياچه‌هاي كوهستاني ايران است كه در 121 كيلومتري شرق استان لرستان به مركزيت…

  • تپه چغا
    تپه چغاتپه چغا معروف به «بام بروجرد» در غرب شهر بروجرد واقع است و منبعی غنی از سنگ‌های آتشفشانی و…

  • دریاچه کیو
    دریاچه کیودریاچه کیو در شمال غربی خرم‌آباد و درون شهر جای گرفته است. دریاچه کیو به گویش بومی لری…

  • آبشار آب‎ سفید
    آبشار آب‎ سفیدآبشار «آب‌سفید» یکی از آبشارهای لرستان است که در 90 کیلومتری شهرستان الیگودرز، در نزدیکی روستاهای کاکلستان و…

  • موزه فلک الافلاک
    موزه فلک الافلاکآشنايي با موقعيت و پيشينه موزه موزه مردم‌شناسي لرستان به عنوان يكي از غني‌ترين موزه‌هاي مردم‌شناسي كشور در صحن…

  • قلعه فلک ‌الافلاک
    قلعه فلک ‌الافلاک«فَلَک ‌الافلاک» و « قلعه دوازده برج» و « کاخ اتابکان» از نام­های دژ «شاپورخواست» در خرم آباد…

  • آبشار بیشه
    آبشار بیشه«آبشار بیشه» چسبیده به روستای بیشه، در بخش پاپی، در دهستان «سپید دشت»، در 65 کیلومتری خرم‌آباد و…

  • موزه‌ی علوم طبیعی خرم‌‌آباد
    موزه‌ی علوم طبیعی خرم‌‌آبادایران با توجه به موقعیت جغرافیایی خود دربردارند‌‌ه‌ی طیف وسیعی از حیات‌‌وحش و گونه‌های مختلف گیاهی است. این…

  • پل کشکان
    پل کشکاندولت عریض و طویلی که هخامنشیان ایجاد کردند -با سه پایتخت شوش، همدان و بابل- راه‌های ارتباطی جدیدی…

  • غار کلماکره
    غار کلماکرهلرستان با آب و هوای کوهستانی در میان کوه‌های زاگرس مهد تمدن بشری بوده است، آثار مفرغی کشف…


منبع: وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی 

بروجرد

بروجرد
Map

کشور  ایران
استان لرستان
شهرستان بروجرد
بخش مرکزی
نام(های) دیگر وُرییِرد، وِروگِرد
نام(های) پیشین اُردکَرد (اشکانیان
بَروگرد (ساسانیان)
سال شهرشدن دوره اشکانی
مردم
جمعیت ۲۳۴٬۹۹۷ نفر (بر پایه برآورد سراسری جمعیت سال ۱۳۹۵)[۱][یادداشت ۱]
رشد جمعیت −۲٫۳۵٪ (۵سال)
تراکم جمعیت ۶۵۵۸ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۴۳ کیلومتر مربع
ارتفاع ۱۶۲۹ متر[۲]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۱ درجه سانتیگراد[۲]
میانگین بارش سالانه ۴۸۲٫۲میلی‌متر[۲][۳]
روزهای یخبندان سالانه ۱۰۰
اطلاعات شهری
شهردار یحیی عیدی بیرانوند[۵][۶]
ره‌آورد ورشوسازی، ارده، حلوا ارده، ارده شیره، حلواشکری، کلوا، شیره انگور، سمنو، صابون سنتی، نان تیری، ارده پنبه ای،

  • شیرینی‌ها

شیرینی گردویی، شیرینی کشمشی، شیرینی قندی، پشمک، حلوا پاولا

  • بافتنی‌ها

ماشته، قالی‌دستباف، نمد، آژیه (نوعی گیوه)

پیش‌شمارهٔ تلفن ۰۶۶[۴]
وبگاه
شناسهٔ ملی خودرو ایران ۴۱ب، م، ن، ی
کد آماری ۱۴۹۲
بروجرد بر ایران واقع شده‌است

بروجرد

بُروجِرد، مرکز شهرستان بروجرد در استان لرستان و سی و نهمین شهر پرجمعیت ایران است. این شهر، در شمال دشت حاصلخیز سیلاخور قرار گرفته است و قله‌های مرتفع گرّین از مجموعه رشته‌کوه‌های زاگرس، شمال‌غربی تا جنوب‌شرقی آن را دربر گرفته‌اند. سراب‌های دائمی متعددی که از دامنه این کوه‌ها جاری هستند، در اقتصاد منطقه و توسعه شهر بروجرد نقش بسزایی دارند. بروجرد از گذشته‌های دور، دارای موقعیت ویژه ارتباطی بوده است و امروزه نیز قرارگیری این شهر بر سر شاهراه تهران–جنوب یکی از عوامل رونق اقتصادی آن به‌شمار می‌رود.

بروجرد در اواخر دوره ساسانیان یکی از شهرهای ناحیه پهله از سرزمین ماد بود. حموله، وزیر محلی آل ابی دلف از حکمرانان عباسی بین سال‌های ۲۱۰ تا ۲۵۸ هجری قمری در عمران بروجرد کوشید و در آن منبری برپا کرد.[۸][۹] حسام‌السلطنه، شاهزاده قاجار و حاکم ولایت بروجرد و مضافات در سال ۱۲۴۲ ه‍.ق حکومت ولایت لرستان و ولایت خوزستان را نیز به دست آورد و شهر بروجرد را حاکم‌نشین حکمرانی بروجرد، لرستان و خوزستان کرد.[۱۰]
جمعیت شهر بروجرد بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ خورشیدی مرکز آمار ایران، ۳۳۴٬۹۹۷ نفر گزارش شده است.[۱] گویش رایج مردم این شهر لری است. به دلیل فعالیت شرکت‌های مختلف پویانمایی رایانه‌ای در این شهر، بروجرد در سال ۱۳۸۹ به عنوان «پایتخت انیمیشن ایران» تحت نظارت انتخاب شد.[۱۱][۱۲] شهرستان بروجرد با داشتن ۳۵۴ واحد صنعتی و معدنی ۳۴ درصد صنعت استان را به خود اختصاص داده[۱۳] و قطب صنعتی استان لرستان محسوب می‌شود.[۱۴][۱۵] صنایع دستی متنوعی در بروجرد تولید می‌شوند و بروجرد به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز تولید صنایع‌دستی در کشور و استان شناخته می‌شود. در سال ۱۳۹۸ سازمان میراث فرهنگی این شهر را به عنوان شهر ملی ورشو به ثبت رساند.[۱۶][۱۷]خبرگزاری ایرنا در مورخ آبان ۹۸ نوشت: بر اساس آخرین سرشماری از جمعیت ۳۴۰ هزار و ۵۱۷ نفری شهرستان بروجرد تعداد ۴۱ هزار و ۸۹۹ نفر جمعیت معادل ۱۲٫۸٪ بالای ۶۰ سال هستند که بنا بر تعریف سازمان بهداشت جهانی از شهرهای دارای جمعیت پیر محسوب می‌شوند.

ریشه‌شناسی

گرد و کرد در اسامی شهرهای ایرانی به معنای شهر، آبادی و ساخته و اثر هستند. اشکانیان و ساسانیان شهرها را بیشتر با پسوند گرد می‌ساخته‌اند همانند سوسنگرد، دارابگرد و بروگرد (بروجرد). عده‌ای نام درست بروجرد را ویروگرد دانسته‌اند که به معنای شهر و ساخته ویرو شاهزاده اشکانی است. کوهی در غرب بروجرد با نام ولاش نیز یادآور نام شاهان اشکانی است. اما معتبرترین نوشته‌ها، بروجرد را پیروزگرد دانسته‌اند که آن را به پیروز ساسانی منتسب می‌کند. سعید نفیسی بروجرد را از شهرهای ساسانیان و اصل آن را بروگرد و ساخته از «بر» + «گرد» دانسته است که به معنای شهری است که گرد است و بر و میوه فراوان دارد. یزدگرد سوم پادشاه ساسانی پس از شکست از اعراب به منطقه بروجرد گریخت و سپاهیانش در آن محل بر + او + گرد آمدند و به این ترتیب نام این محل بَروگرد شد.[نیازمند منبع] در کتاب‌های تاریخی از بروجرد با نام‌های گوناگون نام برده شده است مانند بَروجرد، فلوجرد، اردکرد، یزدگرد، ولوگرد. روحبخشان در کتاب «جغرافیای تاریخی بروجرد» بیش از سی مورد از صورتهای مختلف نام این شهر را به تفصیل ذکر نموده است.[۱۸] امروزه بروجرد در گویش بروجردی وُوری یرد vūriyerd و در لری خرم‌آبادی وُروگرد vorūgerd نامیده می‌شود. بروگرد borūgerd نام روستایی آن و نیز نام به کار رفته در نوشته‌های پارسی سره و بروجرد borūjerd نام رسمی این شهر است.

القاب و توصیفات شهر

مسعود میرزا ظل‌السلطان از بروجرد با عنوان شهر سبز حضرت سلیمان یاد کرده است.[۱۹] به دلیل اینکه شجاع‌الدین لر مدتی در این شهر سکونت داشت لقب شهر شجاعان را به آن دادند.[۲۰] محمدتقی‌خان حکیم به دلیل صفای شهر در فصل بهار از این شهر با دارالسرور نام برده است.[۲۱] همچنین لقب دیگری با نام دارالشوکه در پشت سکه‌های ضرب بروجرد در دوره قاجار دیده شده است.[۲۲] بروجرد به دلیل داشتن محله‌ها و خانه‌های تاریخی متعدد، با عنوان دیار خانه‌های تاریخی هم شناخته می‌شود.[۲۳] همچنین با توجه معرفی چهره‌های سرشناس مذهبی، ادبی، علمی و هنری در دهه‌های اخیر، از این شهر با عنوان زادگاه فرزانگان (توسط دکتر یدالله گودرزی) نیز یاد می‌شود.[۲۴] همچنین در سالهای اخیر، همسو با چند شهر دیگر در ایران، از بروجرد نیز با عنوان پاریس کوچولو نام برده می‌شود.[۲۵][۲۶]

میرزا حبیب قاآنی شاعر عصر ناصری در سال ۱۲۶۷ هجری قمری پس‌از سفری به بروجرد، آب‌وهوای این شهر را چنین وصف کرده است:

گرچه سپاهان بهشت روی زمین است لیک نیرزد به یک بهار بروجرد[۲۷]

پیشینه تاریخی

آثار پیش از تاریخ

در ناحیه بروجرد به ویژه در دشت سیلاخور، تعداد زیادی تپه‌های باستانی و تاریخی وجود دارد که از دوره‌های پیش از تاریخ تا قرن معاصر آباد بوده‌اند. از نظر باستان‌شناسی، تپه قرق با قدمت عصر مس در دهستان شیروان، از مهم‌ترین تپه‌های باستانی شهرستان بروجرد است که تا پنج طبقه لایه برداری و مطالعه شده است. اشکال هندسی و رنگ اخرایی سفال‌های کشف شده قدمت آن را با تپه گیان و کوهدشت لرستان هم‌زمان می‌کند. در لایه‌های بیرونی، تک سفال‌هایی از دوره‌های بعدی از جمله اشکانیان هم در آن دیده می‌شود[۲۸] (ص. ۹). تپه قلعه رومیان نیز در سه کیلومتری جنوب بروجرد از تپه‌های مهم باستانی منطقه است که تا قرن نهم دارای اهمیت نظامی بوده است (همان).

پیش از اسلام

شواهد و اشارات تاریخی حاکی است که بروجرد از شهرهای قبل از اسلام بوده و دلایل زبانشناسی نیز واژه بروجرد را با ترکیب دو جزء برو + گرد موجودیت این شهر را به پیش از اسلام می‌رساند زیرا که گرد در زبان‌های قدیمی ایران به معنای شهر می‌باشد.[۲۹] بروجرد از شهرهای باستانی ایران است که برخی ساخت آن را به منوچهر از سلسله پیشدادیان نسبت می‌دهند اما شواهد کافی در مورد شهر بودن آن تنها از دوران ساسانیان موجود است که بر اساس کتاب‌های تاریخی، بروجرد یکی از پایگاه‌های نظامی ایران به هنگام حمله اعراب و جنگ نهاوند بوده است. در گذشته بروجرد از شهرهای آباد و مهم بوده و گاه فرمان‌داری جداگانه و گاه مرکز استان لرستان و خوزستان بوده است.[۳۰]مینورسکی نام اصلی این شهر را ویروگرد و آن را منتسب به ویرو شاهزاده دوره اشکانی می‌داند.[۳۱] در منطقه سیلاخور در دوره مادها و بعدها در دوره هخامنشیان قلعه‌های نظامی و ارتباطاتی متعددی وجود داشته است و یکی از آن‌ها هم قلعه بروجرد بوده است که با فاصله اندکی از قلعه‌های مشهور دیگر مانند قلعه رومیان قرار داشته است.[۸] ناحیه بروجرد و نهاوند در پایان دوره ساسانیان به دلیل حمله اعراب به ایران اهمیت نظامی و دفاعی ویژه‌ای داشتند و محل استقرار سپاهیان ایران بوده‌اند.

گروهی از کاسی‌ها در هزاره سوم پیش از میلاد در مناطق کوهستانی لرستان مستقر شدند.[۳۲][۳۳][۳۴] بروجرد به عنوان ناحیه واسط لرستان و همدان، ناحیه مرزی بین دو تمدن کاسی و ماد بوده است اما با قدرت گرفتن بیشتر مادها، بروجرد منطقه‌ای از سرزمین مادها به حساب می‌آمده است. بروجرد و مناطق پیرامون آن از دوره مادها به این سو، به خاطر مراتع فراوان، پرورشگاه و مراکز تولید و چرای اسب بوده‌اند و از این جهت نیز برای حکومت‌ها اهمیت داشته‌اند.[۸][۳۵]

اشکانیان در غرب ایران در ناحیه کرمانشاه، همدان و بروجرد شهرهایی ساختند و از میان قلعه‌های نظامی متعدد منطقه سیلاخور، قلعه بروجرد را مورد توجه ویژه قرار دادند و آن را به شهر تبدیل کردند. دلایل متعددی مبنی بر شکل‌گیری شهر بروجرد در دوره اشکانیان وجود دارد که می‌تواند از جنبه‌های زبانشناسی، قرائن تاریخی و نیز آثار باستانی منطقه به دست آید. در واقع، نخستین دوره رونق‌گیری بروجرد به عنوان یک شهر را باید در دوره اشکانیان جستجو کرد و پیش از آن، بروجرد بیشتر در قالب یک قلعه با اهمیت نظامی و ارتباطی بر سر راه هگمتانه مورد نظر بوده است. اشکانیان از پسوند کرد به معنی ساخته و گرد برای نامگذاری شهرها استفاده می‌کردند و به همین ترتیب نام این شهر را به افتخار ویرو شاهزاده اشکانی، ویروگرد نهادند.[۳۱] اُردکرد یکی از نام‌های تاریخی ثبت شده بروجرد است[۳۶] و این احتمال وجود دارد که اشکانیان نام اولیه شهر بروجرد را به افتخار اُرد اول یا ارد دوم پادشاهان اشکانی، اردکرد نهاده باشند.

در تقسیمات باستانی ایران، بروجرد و نهاوند دو نقطه شهری ماه نهاوند از توابع پهله از سرزمین ماد بودند.[۳۷] پهله یا پهلو نام سرزمینی وسیع در غرب ایران بوده است که بیشتر شهرها و نواحی زاگرس فعلی را فرا می‌گرفته است.[۳۸] ایالت پهله در زمان ساسانیان به این نام نهاده شده و پهلوی، به مردم، زبان و خط مربوط به پهله اشاره می‌کند.[۳۹] ماه نهاوند بخشی از سرزمین بزرگ پهله در غرب و مرکز ایران بوده است که بعدها به ماه بصره نیز شهرت یافته است. ابن الندیم از قول عبداﷲ بن المقفع آورده است که ماه نهاوند یکی از پنج ناحیه پهله (فهله) است (یادداشت‌های دهخدا[۴۰]). بروجرد و نهاوند دو قصبه یا نقطه شهری ماه نهاوند بوده‌اند.[۸][۴۱] رضا قلیخان هدایت در فرهنگ انجمن آرای ناصری نام اصلی شهر بروجرد را فیروزگرد دانسته و در توضیح آن نوشته است «شهریست از بناهای خسرو پرویز که اکنون به بروجرد شهرت دارد».[۴۲] پیروزگرد به معنای شهر فیروز از نام‌های ثبت شده بروجرد است که این شهر را منسوب به فیروز پادشاه ساسانی می‌کند.

پس از اسلام

دروازه بروجرد اثر اوژن فلاندن، ۱۲۲۰ هجری شمسی[۴۳]
افواج لرستان و خوزستان در بروجرد، دوره قاجار.

در تقسیمات باستانی ایران، بروجرد به همراه نهاوند بخشی از دو نقطه شهری ماه نهاوند از توابع پهله از سرزمین ماد بوده است.[۳۷] حموله وزیر حکومت محلی آل ابی دلف از حکمرانان عرب خلفای عباسی که بین سال‌های ۲۱۰ تا ۲۵۸ هجری قمری در کرج ابی دلف ناحیه‌ای بین اراک و بروجرد امروزی (شهر آستانه از توابع شهرستان شازند) ساکن شده بودند، به بازسازی بروجرد پرداخت و در آن منبری برپا کرد.[۹] بروجرد بین قرن سوم تا ششم بخشی از ولایت جبال بود که مرکز آن ناحیه در دوره مذکور شهر کرج بود. کرج از بروجرد کوچکتر بود و و میوه و مایحتاج آن از بروجرد تأمین می‌شد.[۴۴]

مرداویج در سال ۳۱۶ قمری، بروجرد را به تصرف درآورد و سی و دو سال پس از آن حسنویه بر این شهر مسلط شد. حسنویه بن حسین کرد برزیکانی در سال ۳۴۸ ق. شهرهای غرب ایران از جمله نهاوند، شاپورخواست و بروجرد را فتح کرد[۴۵] و نخستین سکه در بروجرد در سال ۳۹۱ به نام حاکم بعدی آل حسنویه ابوالنجم بدر بن حسنویه ضرب شد. در ۴۱۴ قمری، سماءالدوله دیلمی قصد بیرون کردن فرهاد بن مرداویج از این شهر را می‌کند اما با حمایت علاءالدوله دیلمی، ناکام می‌ماند.[۲۸] در سلجوقیان بروجرد شهری مهم محسوب می‌شده و اتفاقات متعددی در آن روی داده است که از جمله می‌توان به کشته شدن نظام‌الملک وزیر آلب ارسلان اشاره کرد. همچنین سلطان سلجوقی برکیارق (فرزند و جانشین ملکشاه سلجوقی) به هنگام سفر از اصفهان به بغداد در راه دچار بیماری می‌شود و در بروجرد می‌میرد. در مورد این که آرامگاه وی بقعه زواری‌جان در شمال شهر بروجرد است یا این که در اصفهان به خاک سپرده شده اختلاف نظر وجود دارد.[۲۸]

شهر بروجرد در طول دوره حاکمیت اتابکان لر، معمولاً به عنوان بخشی از عراق عجم شناخته می‌شده است. اما در در قرن هشتم هجری، تحت تسلط و نفوذ اتابکان لر کوچک قرار گرفته و در همین دوران از بروجرد به عنوان یکی از شهرهای لر کوچک نام برده شده است. در سال ۷۹۰ هجری، عزالدین بن شجاع‌الدین محمود از حاکمان لر کوچک در قلعه رومیان بروجرد مستقر بوده است.[۴۶][۴۷]
در زمان خوارزمشاهیان بروجرد شهری خرم و آباد و دارای مرکزیت دینی با علمای فراوان بوده است. در سال ۶۱۷ قمری و به هنگام فرمانروایی در حمله مغولان به بروجرد، مردم این شهر قتل‌عام شدند. همچنین سلطان محمد خوارزمشاه به حوالی بروجرد گریخت.[۲۸] در سال ۷۹۰ هجری، امیر تیمور گورکانی که پیش‌تر بروجرد و خرم‌آباد را به تصرف درآورده بود، عزالدین بن شجاع الدین محمود از حاکمان لر کوچک را که در قلعه رومیان بروجرد قرار داشت، به سوی سمرقند روانه کرد[۴۶][۴۷] تیمور در سال ۸۰۵ هجری و در زمان حرکت به سوی گرجستان، به امیرزاده رستم از فرماندهان خود دستور داد تا به بروجرد برود و قلعه رومیان را بازسازی کند.[۴۸][۴۹]
از قرن دهم و هم‌زمان با دوره صفویه در بیشتر زمان‌ها [نیازمند منبع] ولایت بروجرد به صورت مستقل اداره می‌شده است و شامل بروجرد و جاپلق بوده است. این ترتیب تا دوره پهلوی اول ادامه داشت. در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم هجری و هم‌زمان با حکومت صفویان، لشکریان عثمانی (رومی) به مناطق غربی ایران حمله‌های متعددی کردند و بخش‌هایی از این مناطق را به اشغال خود درآوردند و ایرانیان را در حوالی بروجرد شکست دادند. در سال ۹۹۷ هجری، سپاه ایران به فرماندهی قورخمس‌خان شاملو در حوالی بروجرد از قشون عثمانی شکست خورد.[۵۰]

تاریخ معاصر بروجرد

استان ششم

بروجرد در دوره قاجاریان به صورت یک ولایت مستقل یا با عنوان ولایت بروجرد و لرستان اداره می‌شد. حسام‌السلطنه فرزند فتحعلی‌شاه در ۱۲۴۲ ه‍.ق حکمرانی بروجرد، لرستان و خوزستان را به دست آورد[۱۰] و بروجرد را مرکز حکمرانی خود قرار داد. پس از وی، در سال در سال ۱۳۱۸ ه‍.ق حکمرانی بروجرد، لرستان، خوزستان و بختیاری و ایلات و قشون مناطق مذکور به ابوالفتح میرزا سالارالدوله سپرده شد.[۵۱]

بر اساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۶ آبان ۱۳۱۶، بروجرد در کنار مناطق دیگر از جمله همدان، ملایر، لرستان، خوزستان و کوه گیلویه، یکی از ۱۲ شهرستان «استان غرب» را تشکیل می‌داد.[۵۲] اما پس از تغییر قانون در تاریخ ۳ بهمن ۱۳۱۶ تعداد استان‌های ایران از شش استان به ده استان تغییر یافت و بروجرد در کنار شهرهایی مانند خرم‌آباد، اهواز، دزفول و آبادان در استان ششم قرار گرفت.[۵۳] بروجرد براساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۳۲۶ ه‍.ش به عنوان یکی از شهرستان‌ها در استان ششم کشور قرار گرفت که در سال ۱۳۲۸ ه‍.ش به شهرستان ارتقاء یافت.[۵۴][۵۵] اداره بلدیه (شهرداری) در سال ۱۳۱۴ در بروجرد تأسیس شد و محمدعلی احتشامی نخستین شهردار بروجرد شد.

در زمان جنگ ایران و عراق بروجرد پذیرای جمعیت زیادی از جنگ‌زدگان خوزستانی شد و همچنین بارها مورد بمباران هوایی قرار گرفت. در مجموع، شهر بروجرد ۵۱ بار مورد حمله هوایی موشکی قرار گرفت.[۵۶] در یکی از این بمباران‌ها که در روز ۲۰ دی ۱۳۶۵ روی داد، هواپیمای عراقی دو مدرسه شهید فیاض‌بخش و امام حسن مجتبی در محله ابراهیم‌آباد این شهر را بمباران کردند که منجر به کشته شدن ۶۰ دانش آموز شد.[۵۷] با وجودی که استان لرستان و شهر بروجرد در جنگ ۸ ساله بارها مورد حملات هوایی و موشکی عراق قرار گرفتند بعد از اتمام جنگ هیچ گونه اعتباری مبنی بر مناطق جنگ زده دریافت نکردند.[۵۸]

آثار تاریخی

بافت تاریخی بروجرد بخش بزرگی از این شهر را تشکیل می‌دهد و بناهای تاریخی قابل توجهی مانند امامزاده جعفر، مسجد جامع بروجرد و مسجد سلطانی در این بافت قرار گرفته‌اند که قدمت برخی از آن‌ها به بیش از هزار سال می‌رسد. بازار قدیمی بروجرد و چندین کاروانسرای تاریخی نیز در همین منطقه قرار گرفته‌اند. برخی دیگر بناهای تاریخی در بافت قدیمی بروجرد عبارت‌اند از:

خانه‌های تاریخی

در مطالعه ای که بین سال ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۱ صورت گرفت، بیش از ۲۰۰ خانه تاریخی در سطح شهر بروجرد شناسایی شد. طی سال‌های بعد به دلایل مختلف از جمله زمین‌لرزه ۱۳۸۵، تعداد زیادی از این خانه‌ها ویران شدند. تا سال ۱۳۹۵، تعداد این خانه‌ها به حدود ۴۰ خانه تاریخی رسیده است که ۱۸ مورد از آن‌ها به ثبت ملی رسیده‌اند. قدیمی‌ترین خانه تاریخی بروجرد، خانه حاتمی در خیابان بحرالعلوم است که بنای آن به پیش از دوره زندیه می‌رسد.[۵۹] نمونه‌هایی از خانه‌های تاریخی بروجرد عبارتند از:

جغرافیا

بروجرد در دامنهٔ بلندترین دیوارهٔ زاگرس در ارتفاع ۱۵۵۰ تا ۱۵۷۱ متری از سطح دریا و در ۳۳/۹ درجه شمالی و ۴۸/۸ درجه شرقی واقع می‌باشد. بلندترین نقطه شهرستان بروجرد، در رشته‌کوه گرین با ارتفاع ۳۶۲۳ متر در غرب شهر بروجرد و پست‌ترین ناحیه آن، در دشت سیلاخور با ارتفاع تقریبی ۱۵۰۰ متر قرار دارد.[۶۰] شهر بروجرد بر کوهپایه‌های زاگرس و در دشت سیلاخور قرار گرفته و از سه جهت شرق، شمال و غرب به کوه ختم می‌شود. قله کوه ولاش با ارتفاع ۳۶۲۳ متر در غرب بروجرد، برنجه با ۳۵۸۵ متر و کوه میش پرور ۳۵۰۰ متر در جنوب غربی بروجرد قرار دارد. قلل دیگر شامل هجده یال با ۳۴۸۷ متر، هیگره با ۳۴۰۰ متر، برف هل با ۳۱۵۰ متر، پیازکاران نیز ۳۱۵۰ متر، سه کوزان (سه قوزان) با ۳۴۴۰ متر، چارشاخ با ۳۳۷۸ متر و شیر برفی با ۳۱۸۸ متر ارتفاع از دیگر ارتفاعات بروجرد می‌باشند. قله شیرمرد با ۲۹۰۰ متر، شانشین با ۲۹۴۴ متر، باغ بیرم با ۲۴۴۰ متر ارتفاع از دیگر قلل مرتفع شهرستان بروجرد می‌باشند. تنها در جهت جنوب و جنوب شرقی است که دشت وسیع سیلاخور قرار گرفته است. این شهر و مناطق پیرامون آن به دلیل قرارگیری بر روی گسل سراسری زاگرس، زلزله خیز هستند.

قله شیربرفی در جنوب غربی بروجرد

اقلیم

بروجرد دارای آب و هوای سرد کوهستانی با زمستان‌های پر باران و برف و سرد و تابستان‌های معتدل است. تعداد روزهای یخبندان در برخی از نقاط این ناحیه به بیش از ۷۰ روز می‌رسد. در ۴۰ سال پیش، روزهای یخبندان بروجرد، ۱۰۰ روز بوده است. بیشترین درجه حرارت در تابستان‌ها ۳۸ درجه و کم‌ترین آن در زمستان ۱۸ درجه زیر صفر برآورد شده که در برخی سال‌های سخت، تا ۳۵ درجه زیر صفر نیز رسیده است. میزان باران سالیانه شهرستان بروجرد حدود ۵۰۰ میلی‌متر است که یک چهارم آن در فصل بهار انجام می‌گیرد و میانگین دمای سالانه ۱۴/۶ است. در زمستان بارش‌ها بیشتر به صورت برف است.[۶۱] میانگین دراز مدت بارش سالانه در ایستگاه هواشناسی شهر بروجرد ۴۵۹ میلی‌متر بوده است اما در سال آبی ۹۲–۹۳ میزان بارندگی سالانه ثبت شده این شهر به ۴۸۱٫۵ میلی‌متر رسیده که نسبت به متوسط درازمدت این منطقه از ۴٫۹ درصد افزایش برخوردار بوده است.[۳] در سال ۱۳۹۵ این رقم به ۶۵۰ میلی‌متر رسید. به باور بسیاری از کارشناسان آب و هوای شهرستان بروجرد، اقلیم این شهرستان و طول و عرض جغرافیایی آن هم عرض بسیاری از نقاط کشورهای اروپایی است.[۶۲]

بروجرد از شمال با شهرهای ملایر و نهاوند، از شرق با شازند و اراک، از غرب با الشتر و از جنوب با خرم‌آباد و دورود همسایه است.

میانگین دما و بارش برای بروجرد
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
دمای بیشینه (°C) ۵٫۷ ۸٫۲ ۱۲٫۹ ۱۹٫۲ ۲۵٫۰ ۳۲٫۰ ۳۶٫۰ ۳۵٫۹ ۳۱٫۱ ۲۳٫۸ ۱۵٫۱ ۹٫۲ Ø ۲۱٫۲
دمای کمینه (°C) -۳٫۰ -۱٫۵ ۲٫۰ ۶٫۹ ۱۰٫۴ ۱۵٫۰ ۱۹٫۲ ۱۸٫۹ ۱۴٫۱ ۹٫۶ ۴٫۴ ۰٫۲ Ø ۸
بارش (mm) ۶۷٫۴ ۶۰٫۴ ۱۰۲٫۰ ۶۸٫۶ ۲۱٫۱ ۲٫۷ ۰٫۶ ۰٫۴ ۰٫۱ ۱۴٫۰ ۶۴٫۳ ۷۰٫۶ Σ ۴۷۲٫۲
روزهای بارانی ۱۰٫۷ ۱۰٫۰ ۱۱٫۷ ۱۱٫۱ ۶٫۷ ۱٫۱ ۰٫۸ ۰٫۳ ۰٫۵ ۴٫۴ ۷٫۸ ۹٫۶ Σ ۷۴٫۷
دما
۵٫۷
-۳٫۰
۸٫۲
-۱٫۵
۱۲٫۹
۲٫۰
۱۹٫۲
۶٫۹
۲۵٫۰
۱۰٫۴
۳۲٫۰
۱۵٫۰
۳۶٫۰
۱۹٫۲
۳۵٫۹
۱۸٫۹
۳۱٫۱
۱۴٫۱
۲۳٫۸
۹٫۶
۱۵٫۱
۴٫۴
۹٫۲
۰٫۲
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
بارش ۶۷٫۴

۶۰٫۴

۱۰۲٫۰

۶۸٫۶

۲۱٫۱

۲٫۷

۰٫۶

۰٫۴

۰٫۱

۱۴٫۰

۶۴٫۳

۷۰٫۶

ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
منبع: [۲]
تخریب خانه‌ای تاریخی در زمین لرزه ۱۳۸۵.

زمین‌لرزه

بروجرد از نقاط زلزله خیز کشور است.[۶۳] منطقه بروجرد و نواحی اطراف آن روی کمربند چین خورده زاگرس که نواحی جنوب و جنوب غرب کشور را شامل می‌شود قرار دارد. در سده سیزدهم هجری قمری زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۴/ ۷ ریشتر دشت سیلاخور در جنوب شهرستان بروجرد را لرزاند که دست کم ۸۰۰۰ نفر کشته برجا گذاشت. این زلزله، یکی از بزرگ‌ترین زمین لرزه‌های ثبت شده ایران است.[۶۴] همچنین زمین لرزه فروردین ۱۳۸۵ باقدرت ۶٫۱ ریشتر از جمله زمین لرزه‌های بزرگ این منطقه بوده است.[۶۵] این حادثه که با دو پیش‌لرزه و بیش از یکصد و پنجاه پس‌لرزه همراه بود، مخرب‌ترین زمین لرزه این سال در این کشور بود و باعث کشته شدن ۶۳ نفر و زخمی شدن بیش از ۱٬۴۵۰ نفر از مردم شهرستان‌های بروجرد و دورود شد.[۶۶]

استان زاگرس

استان زاگرس یا لرستان شرقی طرح پیشنهادی برای تشکیل استانی جدید در شرق استان لرستان به مرکزیت بروجرد است.[۶۷][۶۸][۶۹][۷۰] این استان گاه با نام‌های دیگر مانند استان بوستان، استان بروجرد یا استان لرستان شرقی هم نام برده شده است. طرح اولیه تشکیل استان زاگرس در سال ۱۳۷۵ به هنگام سفر رئیس‌جمهور وقت حکومت جمهوری اسلامی اکبر هاشمی رفسنجانی به بروجرد از سوی نمایندگان مردم بروجرد در مجلس شورای اسلامی ارائه شد. سپس در سال ۱۳۷۹، نمایندگان بروجرد، ملایر و نهاوند تشکیل استانی جدید با مشارکت سه شهرستان فوق را با نامه‌ای رسمی از وزارت کشور خواستار شدند.
در دومین دوره ریاست جمهوری سید محمد خاتمی، زمزمه‌های استقلال اداری بروجرد و تشکیل استان زاگرس شدت گرفت اما تا چندین سال بعد تحرک جدی در این زمینه دیده نشد. در سال ۱۳۸۹، به دنبال تأسیس استان البرز به مرکزیت کرج، علاءالدین بروجردی و هادی مقدسی[۷۱] نمایندگان بروجرد در مجلس شورای اسلامی، ضمن ایراد سخنرانی، از رئیس‌جمهور (محمود احمدی‌نژاد) تقاضای تأسیس استان زاگرس به مرکزیت بروجرد را نمودند.[۶۸][۶۹][۷۰]

محدوده پیشنهادی برای استان زاگرس از ابتدا تاکنون متغیر بوده است. در طرح اولیه که در سال ۱۳۷۹ ارائه شد استان زاگرس شد. شامل شهرستان‌های شرق استان لرستان و جنوب استان همدان یعنی شهرستان ملایر، شهرستان نهاوند، شهرستان تویسرکان شهرستان دورود، شهرستان ازنا و شهرستان الیگودرز نیز می‌شود. در برخی منابع اینترنتی، کلیه مناطق دارای گویش نزدیک به گویش بروجردی جهت الحاق به استان زاگرس پیشنهاد شده‌اند که شازند، و را نیز شامل می‌شود.[۶۷][۶۷]

مردم‌شناسی

مردم

مردم از بروجرد از قومیت لر می‌باشند.[۷۲][۷۳][۷۴][۷۵][۷۶]سیف الدوله قاجار در سفرنامه خود به بروجرد ذکر می‌کند مردم بروجرد لر می‌باشند.[۷۷] در کتاب مردم‌شناسی ایران آمده مردم شهرنشین بروجرد و خرم‌آباد لرهستند[۷۸]

زبان

ساکنان شهر بروجرد با گویش بروجردی از زبان لری سخن می‌گویند.[۷۹] دانشنامه ایرانیکا،[۸۰] فهرست لینگوییست[۸۱] و حسینعلی رزم‌آرا[۸۲] مردم بروجرد را بخشی از لر و گویش بروجردی را گویشی از زبان لری معرفی می‌کنند. رودیگر اشمیت گویش مردم بروجرد را به زبان پارسی میانه نزدیک می‌داند.[۸۳] گویش بیشتر روستاهای لرنشین بروجرد لری است اما تحت فرایندهای آوایی گویش بروجردی قرار گرفته و می‌توان آن را «لری بروجردی» نامید. اقلیت کلیمی بروجرد گویش خاصی از فارسی دارند که که برای شهروندان بروجردی قابل فهم است. شمار اندکی ارامنه در بروجرد ساکن بوده‌اند که گویشی مشابه با ارامنه جلفای اصفهان داشته‌اند.[۸۴] عبری و ارمنی نیز در شهرستان بروجرد رواج دارند.[۸۵][۸۶]دانشنامه جهان اسلام نیز گویش مردم بروجرد را فارسی با لهجه بروجردی عنوان کرده است.[۸۷]

جمعیت

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت شهرستان بروجرد ۳۲۶٬۴۵۲ نفر و جمعیت شهر بروجرد ۲۳۴٬۹۹۷ نفر بوده است.[۸۸] طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران، جمعیت شهرستان بروجرد برابر با ۳۴۰٬۶۵۴ نفر گزارش شده است. این شهرستان در سال ۱۳۸۵ جمعیتی برابر با ۳۲۴٬۵۴۷ نفر داشت. تعداد خانوارهای این شهرستان در همین سال ۷۹٬۳۸۸ خانواده بود[۸۹][۹۰] جمعیت این شهرستان در سال‌های ۱۳۶۵ و ۱۳۸۵ به ترتیب ۲۴۳ و ۳۲۴ هزار نفر بوده است.[۹۱]

نخستین سرشماری رسمی جمعیت بروجرد در سال ۱۳۳۵ صورت گرفته و جمعیت شهرستان بروجرد در آن سال نزدیک (۱۷۹۱۸۶ نفر) بوده است.[۹۲]

جمعیت تاریخی
سال جمعیت ±%
۱۳۳۵ ۱۷۹٬۱۸۶
۱۳۴۵ ۲۰۱٬۴۸۶ ۱۲٫۴٪+
۱۳۵۵ ۲۴۱٬۳۴۵ ۱۹٫۸٪+
۱۳۶۵ ۲۹۱٬۸۷۹ ۲۰٫۹٪+
۱۳۷۵ ۳۱۳٬۰۱۶ ۷٫۲٪+
۱۳۸۵ ۳۲۴٬۵۴۷ ۳٫۷٪+
۱۳۹۰ ۳۴۰٬۶۵۴ ۵٪+
۱۳۹۵ ۳۳۴٬۹۹۷ ۱٫۷٪−

دین و مذهب

اکثر مردم شهر بروجرد شیعه دوازده امامی هستند. همچنین عده کمی ارمنی و یهودی در این شهر سکونت دارند.[۹۳] در سال ۱۳۷۵، جمعیت کلیمی‌های شهر بروجرد ۵۳ نفر بود. قبلاً جمعیت یهودیان بروجرد بیشتر از این بوده و در یکی از محلات بروجرد دارای یک مدرسه و یک کنیسه و یک راسته بازار بودند. بنابر کتاب تاریخ یهود در ایران نوشته حبیب لوی که در سال ۱۳۳۹ تألیف شده، جمعیت یهودیان بروجرد در آن زمان ۱۵۰۰ نفر بوده و یهودیان این شهر دارای یک کنیسه و یک باب حمام عمومی بوده‌اند.[۹۴] در کتاب «جغرافیای شهرستان بروجرد: طبیعی – انسانی» که در سال ۱۳۴۰ توسط مقدس جعفری تألیف شده ذکر گردیده که جمعیت یهودیان بروجرد در آن سال‌ها ۸۰۰ نفر بوده است که همگی تحصیل کرده و نیمی از این جمعیت یعنی ۴۰۰ نفر تحصیلات عالیه داشتند، و با این عبارت دقیقاً ذکر گردیده که «شما یک یهودی را پیدا نمی‌کند که به شغل‌هایی مانند نانوایی روی آورده باشد و اکثراً به شغل‌های بزازی و خرازی مشغولند.»[۹۵] امام جمعه بروجرد: بروجرد رتبه نخست جمع‌آوری زکات نقدی در لرستان است[۹۶]

فرهنگ

آداب و رسوم

مراسم سوگواری واقعه کربلا در بروجرد از تنوع و گستردگی زیادی برخوردار است. آئین سقاخانه یکی از شاخص‌ترین مراسم دهه اول محرم است که در آن برخی از خانواده‌های بروجردی بخشی از خانه خود را با پارچه، چراغ و تصاویر مذهبی، سیاه پوش می‌کنند و شب هنگام با گشودن در و روشن کردن چراغ و نصب پرچم بر سر در منزل، به پذیرایی از میهمانان عزادار می‌پردازند.[۹۷] آئین سقاخانه بروجرد در دیماه ۱۳۹۱ در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت ملی رسیده است.[۹۸]
خَرّه‌گیری از دیگر مراسم عزاداری محرم است. صبح عاشورا در محل تجمع هر یک از دسته‌های عزادار، دیگ‌های مسی برای جوشاندن گِل و آماده‌سازی خَرّه تدارک دیده می‌شود. عزاداران قدری از خَرّه را به لباس، ریش، مو و گونه خود می‌مالند. دسته‌های عزادار از ابتدای صبح در کوچه و خیابان‌ها روانه مجالس عزاداری می‌شوند و در هر مجلس سینه زنی می‌کنند. به نوشته کتاب «تذکره حسین حزین»، گل گیرندگان که به آن‌ها خَرّه گیر گفته می‌شود به‌طور عمده پیرمردان و سالمندان بوده‌اند که در دسته‌های سینه زنی در جلوی هیئت قرار می‌گرفته‌اند و خره گیران بی‌ریاترین سینه‌زنان بوده‌اند.[۸] چهل منبر، شبیه‌خوانی، تعزیه دو طفلان مسلم، کتل‌گیری، سینه‌زنی، زنجیرزنی، روضه‌خوانی و شام غریبان از دیگر مراسم گذشته و حال عزاداری حسین بن علی در محرم و صفر در بروجرد به‌شمار می‌آیند.[۹۷]

بازی‌های بومی

بازی‌های متعددی در شهر بروجرد و مناطق پیرامون آن رواج داشته است که تعدادی از آن‌ها هنوز هم طرفدار دارند. در کنار متل‌ها و چیستان‌ها که عمدتاً در فضای خانه و با حضور اعضای خانه اجرا می‌شده است بازی‌های میدانی و بیرون از خانه تنوع فراوانی داشته‌اند. در کتاب تذکره حزین از بازی‌های سنتی این شهر مانند کفشک بازی، بغچه بازی، تنور بازی، شاه شاهکی، دار دار کنی، فنجان بازی، آهسته برو آهسته بیا، لنگران، گولو بازی (تیله بازی)، گو گوسال (گاو و گوساله)، گوی بازی (جوز و گوی) و الچوب (اله چوب) نام برده شده است[۸] (ص. ۱۹۴–۲۰۰)[۹۹] اله بازی، نجات، سه پر، دست به چاله و نیزدی زدی نیز از دیگر بازی‌های فیزیکی بروجرد هستند.

ورزش

مراکز ورزشی عمده بروجرد شامل مجتمع‌های ورزشی ولایت، تختی، کارگران شهرداری، استادیوم علی بیات و سالن ورزشی طالقانی می‌شود. همچنین کارخانجات نساجی بروجرد دارای مجتمع ورزشی مجهزی است که عمدتاً به عنوان کمپ ورزشی مورد استفاده تیم‌های مختلف کشور قرار می‌گیرد. پیش از جام جهانی فوتبال ۱۹۹۸، تیم ملی ایران در این ورزشگاه اردو برگزار کرد. ورزش‌های مطرح در بروجرد شامل بوکس، کشتی (ورزش)، ورزشهای رزمی و دو و میدانی است. احسان مهاجرشجاعی، احسان روزبهانی، آروین معظمی گودرزی، محمدرضا رحیمی، سجاد مهرابی و ولی‌الله صالح نیا از چهره‌های ورزشی مطرح بروجرد هستند. در گذشته نیز چهره‌هایی مانند ماشاءالله فرخ منش (کاپیتان تیم ملی والیبال) و پرویز صیفوریان، رضا فهیمی، ناصر فهیمی، رضا هدایتی و حسین خراطی نیز از قهرمانان اسبق بروجرد محسوب می‌شده‌اند.

چاپ و نشر

نخستین روزنامه بروجرد و لرستان در دوره قاجار و در سال ۱۳۲۷ قمری (۱۲۸۸ خورشیدی) با نام بیضاء منتشر شد. مشخصات این روزنامه در برخی کتابشناسی‌ها ذکر شده بود. در سال۱۳۹۳ نسخه ای از آن در اسناد موجود در خانه تاریخی مغیث الاسلام طباطبایی توسط کارشناسان میراث فرهنگی بروجرد شناسایی شد که تاریخ ۱۳۲۷ قمری را نشان می‌داد.[۱۰۰]

کتابخانه‌ها

قدیمی‌ترین کتابخانه عمومی استان لرستان، کتابخانه‌ای با نام کنونی «شهید باهنر» است که در سال ۱۳۳۸ خورشیدی در شهر بروجرد ساخته شد. هم‌چنین کتابخانه‌های «شهید صارمی»، «علامه بحرالعلوم»، «علامه شهیدی»، «احسان شهیدی» و «حضرت ولیعصر» نیز از دیگر کتابخانه‌های عمومی شهر می‌باشند.[۱۰۱][۱۰۲] تا خرداد ۱۳۹۲ پنج کتابخانه عمومی و پنج کتابخانه مشارکتی در بروجرد فعالیت داشته‌اند.[۱۰۳] همچنین در سال ۱۳۹۳، در مجموع حدود ۱۸۵ هزار نسخه کتاب در کتابخانه‌های این شهر وجود داشته است.[۱۰۴] کتابخانه استاد عبدالمحمد آیتی یک کتابخانه عمومی است که در شهرک اندیشه واقع شده و در دی ۱۳۹۹ افتتاح شده است. این کتابخانه در زمینی به مساحت ۲ هزار و ۵۰۰ متر ساخته شده و زیر بنای آن ۱۲۵۰ متر مربع است و یک کتابخانه درجه یک محسوب می‌شود.[۱۰۵]

کتابخانه آیت الله محمد بروجردی از کتابخانه‌های وابسته به آستان قدس رضوی رضوی است که در سال ۱۳۶۸ به صورت وقفی در بروجرد احداث شده است.[۱۰۶]

سینما

در حال حاضر شهرستان بروجرد دارای دو سینما است که از این میان تنها سینما «فلسطین» فعال است. این سینما که در ۱۳۴۱ با عنوان گرین‌سیتی یا شهرسبز تأسیس شده بود، دارای سالن بزرگی با ۱۰۷۷ صندلی است و مساحت آن ۱۲۲۹ متر مربع است.[۱۰۷] سینما فلسطین پس از بازسازی کلی و با صرف یک و نیم میلیارد تومان، در اسفند ۱۳۹۷با افزوده شدن یک سالن کوچک به ظرفیت ۴۳ نفر، به صورت پردیس سینمایی بازگشایی شد.[۱۰۸]

تا پیش از انقلاب، شهر بروجرد دارای چهار سینما به نام‌های سینما ایران واقع در خیابان پهلوی، سینما داریوش در میدان پهلوی، سینما آریا در خیابان بهار و سینما گرین‌سیتی (فلسطین کنونی) واقع در خیابان آیت‌الله کاشانی فعلی بود. سینما ایران اولین سینمای بروجرد بوده است که در خیابان پهلوی سابق شهدای امروز ایجاد شده است. سینما داریوش دومین سینمای بروجرد بود که در سال ۱۳۳۸ در میدان پهلوی (شهدا) افتتاح شد و ۵۰۳ صندلی داشت. سومین سینمای این شهر، سینما آریا در خیابان بهار روبروی شهرداری فعلی بوده است و چهارمین سینمای تأسیس شده نیز سینما گرین سیتی یا همان فلسطین فعلی بوده است.[۱۰۹] سینما داریوش با عنوان «آزادی» تا سال ۱۳۸۵ فعالیت داشت اما در اثر زمین لرزه فروردین این سال، آسیب دید[۱۱۰] و در سال‌های اخیر از فضای آن برای برگزاری نمایشگاه‌های کتاب استفاده می‌شد و در حال حاضر یک کتابفروشی شده است.[۱۱۱][۱۱۲]

تئاتر

در زمینه هنرهای نمایشی، مصطفی عبداللهی از چهره‌های برجسته تئاتر ایران بوده که گروه تئاتر کوچه را در بروجرد تأسیس نمود و از سال ۱۳۵۸ فعالیت گروه تئاتر کوچه را به تهران منتقل نمود. گروه کوچه اولین گروهی نمایشی بود که بعد از انقلاب اسلامی در ایران، اجراهایی را در خارج از کشور و شهرهای مختلف شوروی برگزار کرد. این گروه در سال ۱۳۹۳ به عنوان بهترین گروه سال اردیبهشت تئاتر ایران برگزیده شد. [۱۰۴] [۱۰۵][۱۰۶]

رادیو و مرکز تولید سیمای بروجرد

بروجرد دارای یک ایستگاه رادیوی محلی به نام رادیو بروجرد است که روزانه ۶ ساعت برنامه به صورت زنده پخش می‌کند. بارها توسط نمایندگان بروجرد درخواست‌هایی مبنی بر ایجاد یک شبکه محلی به صداو سیمای استان و سازمان صدا و سیمای کشور ارسال شده است، اما نتایج مثبتی حاصل نگردیده است تا اینکه توسط یکی از خیرین زمینی به این منظور اختصاص داده شده است و با پیگیری‌های شخصی در حال ساخت می‌باشد و اما فعلاً به دلیل پاره‌ای از مشکلات سیاسی متوقف شده است.[۱۱۳]

سماورسازی

به‌طور سنتی، مهد تولید سماور در ایران، شهر بروجرد در استان لرستان بوده است. بیشتر سماورهای تولید بروجرد از جنس ورشو و برنج هستند. سماور یک عبارت روسی به معنی «خودجوش» و مرکب از دو واژه Cam به معنی خودش وVar به معنی پختن می‌باشد. این ظرف دارای یک مخزن آب است که برای آماده کردن چای و موارد دیگر همواره در حال جوشیدن نگهداشته می‌شود.

سماوی‌های بروجرد صنایع دستی این شهر هستند و از ارزش بالایی برخوردار هستند به‌طوری‌که اغلب برای تزئینات استفاده شده و سماورهای کارکرده (دسته دوم) هم نیز معامله می‌شوند.

نقل، آب نبات و کلوچه

در این شهر انواع نقل با استفاده از شیره شکر و طعم دهنده‌ها و دانه‌های معطر هل تخم گشنیز یا خلال بادام، گل محمدی، پنیر کاکائویی، مغز بادام زمینی، زنجبیل، دارچین، پودر نارگیل، وانیل تولید می‌شود. شهرهای دیگری نیز در زمینه تولید نقل فعال هستند از جمله ارومیه، تویسرکان و … که در مورد ارومیه مهم‌ترین سوغات این شهر می‌باشد. انواع آب نبات از قبیل آب نبات کنجدی، زنجبیلی، دارچینی، لیمویی نیز در بروجرد تهیه می‌شوند. نوعی نان کلوچه محلی نیز به نام کلوا (کلوای لرستانی) با ترکیب شکر، شیر و زعفران جز سوغات این شهر می‌باشد. غیر از کلوا نان شیرمال بروجردی نیز طرفداران خود را دارد.

صابون سازی

از صنایع و سوغات معروف بروجرد می‌توان به صابون سازی سنتی اشاره کرد. از دیرباز کارگاه‌ها و کارخانه‌های بسیاری در بروجرد به تولید صابون سنتی مشغول بوده‌اند. صابون پیچ، کاسه ای، سرکف، آجز و… از محصولات این صابون پزی‌ها هستند. معروف‌ترین نوع صابون سنتی بروجرد، سرکف نارگیلی است که خواص درمانی برای پوست دارد. قدمت صابون پزی در بروجرد به دوره صفویه می‌رسد و کارگاه‌های مختلفی مانند اتحاد، عاجز، شماعی، اشکی و کوثری تولید می‌شده‌اند. محصولات کارگاه‌های صابون پزی سنتی بروجرد به بازار شهرهای دیگر هم فرستاده می‌شود[۱۱۴]

شیره و حلوا

شیره سفید یا شیره انگور بروجرد جزو مرغوب‌ترین شیره‌ها شناخته شده است. در منابع طب سنتی ایرانی، شیره انگور دوشاب می‌نامند. شیره سفید از انگور عسگری تهیه می‌شود که این نوع انگور بیشتر در بروجرد، ملایر و همدان کشت می‌شود. در بروجرد علاوه بر انگور عسگری، شیره انگور قرمز (شانی) و شیره انگور سیاه (مادر و بچه) نیز تهیه می‌شود.

شهرسازی

بلوار تختی از معابر اصلی و پر رفت‌وآمد بروجرد.

ساختار شهری فعلی بروجرد به دو بخش تاریخی و مدرن قابل تفکیک است. تا اوایل دوره پهلوی، دور شهر بروجرد حصاری طولانی وجود داشته که خندقی نیز در اطراف آن وجود داشته است. بافت تاریخی این شهر وسعت زیادی دارد و بازار بزرگ، چندین مسجد و خانه تاریخی در این بخش وجود دارند. بافت‌های جدیدتر شهر نیز خود به سه دسته متمایز می‌شوند: یک- مناطق غربی شهر شامل یادبود، تختی و بهار که در پنج دهه گذشته رشد یافته‌اند؛ دو- مناطق کمتر توسعه یافته ابراهیم‌آباد، دشت لاله، محمودآباد، بهارستان و علی‌آباد که حاصل مهاجرت روستائیان و حاشیه‌نشینی هستند؛ و سه – شهرک‌های شمال غربی شهر که در دو دهه گذشته ایجاد شده‌اند.

از مهم‌ترین خیابان‌های شهر می‌توان به خیابان‌های شهدا، تختی، صفا و از لحاظ بازار سنتی بروجرد می‌توان به خیابان جعفری اشاره کرد، که روزانه بسیاری از مردم شهر و حومه و حتی گردشگران زیادی در آن تردد دارند.

کوی‌ها و محله‌ها

محله‌های قدیمی تر بروجرد با عنوان کوی شناخته می‌شوند مانند کوی‌های سعدی، رازان، سوزنی، یخچال، قُدغون و جعفری. برخی محله‌ها مانند صوفیان، چاله پسته (برآواد)، دانگه، چال قلعه، باغ چال، کُلَه کله و میدان محمدحسن خان قدمت تاریخی دارند و آثار تاریخی قابل توجهی در آن‌ها دیده می‌شود. گسترش شهر در دوره پهلوی و پس از انقلاب اسلامی منجر به ایجاد محله‌های مهاجرنشین و فقیر مانند ابراهیم‌آباد، علی‌آباد، اسلام‌آباد، محمودآباد و دشت لاله در نیمه شرقی شهر و شهرک‌های نور و امام در غرب شهر شد. مناطق مسکونی جدید بروجرد شامل شهرک‌های متعددی است که در شمال غربی شهر ساخته شده‌اند از جمله شهرک‌های نیاوران، اندیشه، ایثار، زاگرس، زیبا، مخابرات و کمپینگ شهرداری[۱۱۵] امروزه بیشتر مناطق بروجرد با نام خیابان‌های مجاور شناخته می‌شوند مانند تختی، بهار، مدرس، شریعتی و شهدا.

در قدیمی امامزاده جعفر.

مناطق شهرداری

شهرداری بروجرد دارای سه منطقه شهری و دو ناحیه مستقل شهری است.[۱۱۶][۱۱۷] منطقه یک در شرق و مرکز شهر و در بافت تاریخی شهر قرار دارد. منطقه دو نیمه جنوب غربی و منطقه سه نیمه شمال غربی شهر را شامل می‌شود. جهان‌آباد که در مجاورت میدان آیت‌الله بروجردی و در میسر جاده ۳۷ بر سر راه شهرهای اراک و خرم‌آباد قرار دارد از سال ۱۳۸۹ از یک روستا به ناحیه شهری ارتقاء یافت و با عنوان «ناحیه منفصل شهری شهید کشوری» به بروجرد الحاق شد.[۱۱۸]

بافت تاریخی بروجرد

بافت معماری قدیم بروجرد که آخرین بار در دوران قاجاریه ساماندهی شده بسیار زیبا بوده و نمونه‌هایی از آن هنوز باقی است. هسته اولیه این شهر شامل چند کوی و محله بزرگ مانند بروا، صوفیان و دانگه بوده است و بازارها، مسجدها و خانه‌های مجللی در آن وجود داشته است. بروجرد در طول تاریخ همواره محصور به حصاری بزرگ بوده است که اطراف آن نیز خندقی قرار داشته است. آخرین بار قلعه بروجرد به دستور محمدتقی حسام‌السلطنه قاجار بازسازی شد.

معابر و تقاطع‌ها

ساختار خیابان‌های بروجرد عمدتاً به شکل بلوارهایی هستند که معمولاً به میدان‌های مختلف منتهی می‌شوند. مرکزی‌ترین بخش شهر، میدان رازان است که در بافت قدیمی شهر قرار دارد و در کنار مسجد سلطانی و بازار قرار گرفته است. خیابان شهدا حد فاصل این میدان تا میدان شهدا قرار دارد و در ادامه به بلوار تختی و میدان تختی می‌رسد. خیابان‌های جعفری، صفا و شریعتی از خیابان‌های اصلی بخش شرقی و قدیمی تر شهر هستند. میدان آیت‌الله بروجردی در تقاطع دو جاده اراک – تهران و خرم‌آباد-خوزستان به عنوان یکی از دو ورودی اصلی شهر شناخته می‌شود و از نظر مساحت یکی از میدان‌های بزرگ ایران است.

برج‌ها و مراکز تجاری

برج هخامنش، مجتمع بهار، هتل هالیس، برج سفیر و برج اندیشه از ساختمانهای بلند بروجرد هستند. دیپلمات سنتر با ۱۱ طبقه ساختمان‌بلند تجاری و گردشگری و ساختمان امام رضا با ۶ طبقه تجاری و اداری محسوب می‌شوند.

اوضاع اقتصادی و اجتماعی

اقتصاد

اقتصاد مردمان ناحیه بروجرد مبتنی بر داد و ستد منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، خرده فروشی، کشاورزی و دامپروری، خدمات اداری و دولتی و نیز تولید محصولات صنعتی و معدنی است. به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و قرارگیری بر سر راه‌های پر رفت‌وآمد و نیز مجاورت با مناطق مورد تردد ایلات لر، شهر بروجرد در سده‌های گذشته از مراکز تجاری مهم منطقه به‌شمار می‌آمده است و بازار بزرگ این شهر، مال التجاره و کاروانسراهای متعددی داشته است. برای نمونه ابن جعفر در اوایل قرن چهارم هجری قمری در ذکر ماه بصره مشتمل بر بروجرد و نهاوند، میزان خراج این ناحیه را ۴٬۸۰۰٬۰۰۰ درهم ذکر کرده است که نزدیک به سه برابر خراج همدان در همان زمان بوده است.[۱۱۹] صنایع قدیمی در بروجرد بسیار رونق داشته‌اند به گونه‌ای که هنوز هم برخی از مشاغل صنعتی قدیمی در بازار بروجرد به کار خود ادامه می‌دهند. همچنین بازار بروجرد مشتمل بر راسته بازارهای پر رونق و متعددی مانند جوراب بافها، مسگرها، چلنگرها، دباغ‌ها، چراغ سازها، قفل سازها و… بوده است به گونه‌ای که تا اواخر دوره پهلوی، بروجرد همراه با شهرهایی چون اصفهان، کاشان، دزفول و قزوین به‌طور سنتی، از مراکز صنعتی کشور به‌شمار می‌رفته است. برخی محصولات تولیدی بروجرد مانند پارچه‌های قلمکار، سماور و محصولات قلمزنی ورشو و حتی قفل‌های سنتی تولید شده در بروجرد شهرت بین‌المللی یافته‌اند. این شهر قطب صنایع و صادرات لرستان به حساب می‌آید و برای نمونه، شرکت داروسازی اکسیر به تنهایی ۵۰ درصد بازار صادرات داروی کشور را در اختیار دارد.[۱۲۰]

صنایع

تعداد کارخانه‌ها و کارگاه‌های بزرگ صنعتی این شهر بین ۴۵۰ تا ۵۰۰ واحد فعال تخمین زده می‌شود که طبق آمارها بین ۳۷[۱۲۱] تا ۶۰ درصد[۱۲۲] از مجموع صنایع استان لرستان را شامل می‌شود. به همین دلیل بروجرد قطب اصلی صنعت در لرستان محسوب می‌شود. در سه دهه پس از انقلاب اسلامی، جمعاً ۴۸۵ واحد صنعتی در بروجرد ایجاد شده است و به این ترتیب، بروجرد از نظر میزان سرمایه‌گذاری در بخش صنعت و نیز از نظر تعداد واحدهای صنعتی فعال، در تمام این سال‌ها رتبه نخست را در استان لرستان داشته است.[۱۲۳] طبق اعلام رئیس اداره صمت شهرستان بروجرد، در اردیبهشت ماه ۱۴۰۳ دو شهرک صنعتی و در مجموع، ۳۵۴ واحد صنعتی و معدنی در شهرستان بروجرد وجودداشته که ۶۶۴۳ نفر در این واحدها مشغول به کار بوده‌اند. در این سال ۲۰ درصد واحدهای صنعتی بروجرد غیرفعال بوده است. در مجموع، ۳۴ درصد از صنایع استان لرستان در شهرستان بروجرد قرار دارند.[۱۳]

صنایع بروجرد در ۲۰ رده مختلف قرار می‌گیرند.[۱۲۱] پارچه و منسوجات، داروهای انسانی و حیوانی، خودرو، کاشی و سنگ‌های ساختمانی از مهم‌ترین محصولات صنایع بروجرد به حساب می‌آیند. زاگرس خودرو، کارخانجات نساجی بروجرد و سامان کاشی از کارخانجات تولیدی فعال شهرستان بروجرد هستند. همچنین این شهر از مراکز تولید دارو در کشور است و دو شرکت بزرگ اکسیر و شرکت داروسازی زاگرس فارمد پارس آن به ترتیب در زمینه تولید داروهای انسانی و دامی فعالند. زاگرس فارمد پارس با نام قبلی داملران رازک بزرگ‌ترین تولیدکننده داروهای دامی در ایران است و به تنهایی ۹۰درصد صادارات داروهای دامی کشور را در اختیار دارد.[۱۲۴] داروسازی اکسیر نیز بزرگ‌ترین صادرکننده داروی کشور (۵۰ درصد صادرات داروی ایران) و بزرگ‌ترین شرکت صادرکننده محصولات در استان لرستان است.[۱۲۰] با توجه به وجود کارخانجات نساجی بروجرد در این شهر، در سال‌های اخیر صنایع تولید پوشاک نیز در بروجرد گسترش یافته‌اند که از این میان زاگرس پوش [۳] با اشتغال ۴۵۰ نفر[۱۲۵] و مروارید بهامین پوش با اشتغال ۱۵۰ نفر[۱۲۶] دو واحد بزرگی هستند به تولید انواع لباس مردانه و زنانه می‌پردازند.

صنایع دستی متنوعی در بروجرد تولید می‌شود که ناشی از وجود حرفه‌های قدیمی اما فعال در بازار بروجرد و نیز اشتغال خانگی به ویژه نزد زنان روستایی است. قالی بروجرد از محصولات سنتی این شهر است و بیش از ۴۳۰۰ نفر قالیباف در سطح شهرستان بروجرد شناسایی و تحت پوشش بیمه قرار گرفته‌اند.[۱۲۱]

بهداشت و درمان

بروجرد دارای پنج بیمارستان عمومی با نام‌های امام خمینی و شهید چمران و کوثر تأمین اجتماعی و آیت‌الله بروجردی و بیماری‌های خاص و چند بیمارستان خصوصی از جمله بهبود، امیرالمؤمنین (ع) و … است. بیمارستان امام خمینی با بیش از یک قرن سابقه، دارای ۱۰۰ تخت فعال است و بیمارستان شهید چمران نیز با نیم قرن سابقه ساخت[۱۲۷] دارای ۱۷۰ تخت فعال می‌باشد.[۱۲۸] تا مرداد ۱۳۹۲ تعداد ۴۰۵ پزشک در شهرستان بروجرد مشغول به کار بوده‌اند که از این تعداد، ۹۵ نفر دارای تخصص پزشکی، ۵۰ نفر دندانپزشک و ۴۰ نفر داروساز بوده‌اند. تعداد پزشکان عمومی این شهرستان در همین مدت برابر با ۲۲۰ نفر بوده است.[۱۲۹]

هنر ورشوسازی در بروجرد

شهر بروجرد به عنوان مرکز اصلی ورشوسازی و قلمزنی ورشو در ایران شناخته می‌شود و تنها شهری است که هنوز تعدادی کارگاه، موزه و هنرمندان فعال در این زمینه دارد. سابقه ورشوسازی در بروجرد به دوره قاجار می‌رسد که تا آن زمان، مسگری و قلمزنی روی برنج در این شهر رواج بیشتری داشته است. با ورود ورق‌های ورشو به ایران و مزایایی که این فلز نسبت به برنج داشت، تولید محصولات ورشوئی در بروجرد گسترش یافت و تعداد زیادی کارگاه ورشوسازی و قلمزنی ورشو در این شهر برپا شد.[۱۳۰] خانه تاریخی بیرجندی بروجرد به منظور احداث نخستین موزه ورشو اختصاص یافته است.[۱۳۱]

ثبت ملی و بین‌المللی ورشو بروجرد

هنر قلمزنی روی ورشو بروجرد در سال ۱۳۹۸ توسط میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به عنوان یک هنر اختصاصی ویژه بروجرد به ثبت ملی رسید. همچنین پرونده ثبت جهانی شهر بروجرد به عنوان مرکز ورشوسازی به یونسکو ارسال شده است. در تیرماه سال ۱۳۹۱، «مهارت و فن روی ورشو» به شماره ۱۰۶۱ و در اسفند ۱۳۹۶، «قلمزنی روی ورشو در شهر بروجرد» به شماره ۱۵۶۰ در فهرست آثار ناملموس کشور به ثبت رسیده است.[۱۳۲] پرونده ثبت بروجرد به عنوان شهر ملی ورشو در سال ۱۳۹۸ مطرح و به تصویب رسید.[۱۶][۱۷]

ترابری

ارتباطات جاده‌ای


آزادراه ۵

اطلاعات مسیر
طول ۹۴۰ کیلومتر (۵۸۰ مایل)

۸۴ مایل (۱۳۵ کیلومتر)اراکخرم‌آباد در حال ساخت
موقعیت
شهرهای بزرگ پردیس، تهران، ساوه، سلفچگان، اراک، شازند، بروجرد، خرم‌آباد، اندیمشک، شوش، اهواز، شوشتر
سامانه بزرگراهی
بزرگ‌راه‌های ایران
آزادراه‌ها

بروجرد بر سر شاهراه تهران – بندر امام خمینی قرار دارد و در این مسیر، در حد فاصل دو شهر اراک و خرم‌آباد قرار گرفته است. این موقعیت ارتباطی در اقتصاد و گردشگری شهر مؤثر است. آزادراه ۵ (در دست ساخت) از شرق و جنوب بروجرد عبور می‌کند. فاصله زمینی بروجرد با خرم‌آباد ۷۵ کیلومتر (از مسیر آزادراه اراک-بروجرد-خرم‌آباد)، با اراک ۱۱۰ کیلومتر، با تهران ۳۹۰ کیلومتر (از مسیر اراک و قم)، با اصفهان ۳۳۰ کیلومتر (از مسیر دورود)، با اهواز ۴۷۵ کیلومتر (از مسیر خرم‌آباد)، با همدان ۱۳۰ کیلومتر (از مسیر ملایر) و با کرمانشاه ۱۴۰ کیلومتر (از مسیر نهاوند) است.[۱۳۳] جاده‌های بروجرد عبارتند از:

  • بزرگراه (چهارخطه) بروجرد – اراک (بخشی از جاده شماره۵۶): به طول ۱۱۰ کیلومتر به سمت شرق، این جاده بخشی از مسیر ترانزیتی تهران-بندر امام خمینی است. شهرهای توره و مهاجران بر سر این جاده قرار دارد.
  • بزرگراه (چهارخطه) بروجرد – خرم‌آباد (جاده شماره۳۷): به طول ۱۰۰ کیلومتر به سمت جنوب غربی، این جاده بخشی از مسیر ترانزیتی تهران-بندر امام خمینی است و شهرهای چالانچولان، زاغه و پل هرو در مسیر آن قرار دارند.
  • جاده بروجرد – بیرانشهر – خرم‌آباد: به طول تقریبی ۹۰ کیلومتر به سمت جنوب غربی، این جاده از تقاطع غیر هم سطح جوادالائمه در کیلومتر ۴ بزرگراه بروجرد – دورود شروع می‌شود و با ورود به کوه‌های زاگرس، به شهر بیرانشهر و از آنجا به خرم‌آباد متصل می‌شود.
  • بزرگراه بروجرد – دورود: این جاده تا پلیس راه دورود منطبق با «بزرگراه بروجرد – خرم‌آباد» است و از آنجا با طی ۱۵ کیلومتر دیگر در جهت جنوب شرقی به شهر دورود می‌رسد. طول این جاده ۴۵ کیلومتر است و سی کیلومتر نخست آن (بروجرد تا پلیس راه دورود) با نام قطعه «بزرگراه بروجرد-چالانچولان» نیز شناخته می‌شود.
  • بزرگراه بروجرد- اشترینان – ملایر: به طول تقریبی ۵۰ کیلومتر به سمت شمال که بخشی از جاده (۳۷) است.
  • جاده بروجرد- اشترینان – نهاوند: به طول تقریبی ۵۵ کیلومتر به سمت شمال غربی، این جاده تا سه راهی بروجرد-ملایر-نهاوند در شمال شهر اشترینان منطبق بر «جاده بروجرد – ملایر» (جاده (۳۷) است و جاده نهاوند از سمت غرب این سه راهی منشعب می‌شود.
  • جاده بروجرد- نورآباد: این جاده تا کیلومتر ۵۰، منطبق بر «جاده بروجرد- اشترینان – نهاوند» است و با انشعاب به سمت جنوب غرب به شهر نورآباد می‌رسد. طول آن حدود ۱۰۰ کیلومتر است.
  • جاده بروجرد – الشتر: این جاده تا کیلومتر ۳۰، منطبق بر «جاده بروجرد-بیرانشهر-خرم‌آباد» است و با انشعاب به سمت غرب به شهر الشتر می‌رسد. طول آن حدود ۷۰ کیلومتر است.

پایانه مسافربری

شهر بروجرد دارای دو پایانه مسافربری در شرق و غرب است. کار ساخت پایانه مسافربری شرق بروجرد در سال ۱۳۷۱ توسط شهرداری آغاز گردید. در این پایانه به ۲۲ غرفه تجاری و ۸ غرفه داخل سالن برای شرکت‌های مسافربری مجهز است و به مقاصد تهران، کرج، اراک، اصفهان، شیراز، اهواز، آبادان، کرمانشاه، سنندج، خرم‌آباد، دورود شوشتر همدان و… سرویس دهی می‌کند. همچنین پایانه غرب در جهت بهره‌برداری و توسعه در اختیار بخش خصوصی قرار گرفته است.[۱۳۴]

نخستین تاکسی بروجرد

اتوبوسرانی شهری

سازمان اتوبوسرانی شهر بروجرد در سال ۱۳۴۹و با به‌کارگیری ۱۳ دستگاه اتوبوس در ۳ خط آغاز به کار کرد. در حال حاضر تعداد ناوگان این سازمان ۲۰۰ اتوبوس است که به مردم شهر و شهرک‌ها و روستاهای حومه سرویس دهی می‌کند. سازمان اتوبوسرانی شهر بروجرد از معدود سازمان‌هایی است که اقدام به حذف بلیت کاغذی و جایگزینی آن با بلیت الکترونیک نموده است.[۱۳۵] تعداد خطوط اتوبوسرانی بروجرد ۴۶ خط است که در هر روز حدود ۷۵ هزار مسافر را در مسیر درون‌شهری و ۷۵ مسیر روستایی از مبدأ بروجرد جابجا می‌کنند.[۱۳۶]

تاکسیرانی

بروجرد دارای ۴۰۰۰ تاکسی فعال است[۱۳۷] در گذشته تاکسی‌های آبی رنگ در این شهر تردد داشتند اما هم‌اکنون تاکسی‌های بروجرد زردرنگ هستند. با آغاز کار مدارس در مهرماه، تعداد ۷۵۰ تاکسی سرویس به حمل و نقل دانش آموزان اختصاص می‌یابد.[۱۳۸] تعداد تاکسی‌های ویژه شهر بروجرد که خودروهای شخصی مسافرکش با مجوز حمل مسافر هستند به ۹۶۰ دستگاه بالغ می‌شود.[۱۳۹]

مسافت بروجرد با مراکز استانها

شهر مقصد فاصله(KM) زمان تقریبی سفر
تهران ۳۳۰ ۴ ساعت
مشهد ۱۱۹۲ ۱۲:۲۰ ساعت
اصفهان ۳۲۵ ۴ ساعت
کرج ۴۲۰ ۵ ساعت
تبریز ۷۱۰ ۸:۳۰ ساعت
کرمانشاه ۲۳۰ ۲:۳۰ ساعت
قم ۲۴۲ ۳ ساعت
شیراز ۷۹۹ ۹ ساعت
اهواز ۴۴۰ ۵:۳۰ ساعت
ارومیه ۶۷۱ ۹ ساعت
ساری ۶۵۰ ۸ ساعت
رشت ۵۰۰ ۷ ساعت
اراک ۱۰۵ ۱ ساعت
کرمان ۱۰۲۴ ۱۱:۳۰ ساعت
اردبیل ۶۶۶ ۹ ساعت
گرگان ۷۹۷ ۷:۴۲ ساعت
همدان ۱۷۵ ۱:۳۰ ساعت
خرم‌آباد ۷۵ ۴۵ دقیقه
قزوین ۴۲۵ ۴:۳۰ ساعت
زنجان ۴۰۰ ۵ ساعت
یزد ۶۷۵ ۷:۴۰ ساعت
زاهدان ۱۵۴۰ ۱۶:۴۴ ساعت
بندرعباس ۱۲۴۰ ۱۴:۳۰ ساعت
بوشهر ۸۷۰ ۱۰ ساعت
سمنان ۶۴۸ ۷:۴۵ ساعت
بجنورد ۱۰۱۲ ۱۱ ساعت
بیرجند ۱۲۱۸ ۱۳:۳۰ ساعت
سنندج ۳۱۸ ۴:۳۳ ساعت
ایلام ۳۷۴ ۵ ساعت
شهرکرد ۳۲۰ ۴:۱۵ ساعت
یاسوج ۶۱۱ ۷:۴۰ ساعت

آموزش

آموزش و پرورش

دبیرستان پهلوی، از مدارس اولیه ایران با طراحی اروپایی – ایرانی.

پیشینه آموزش و پرورش به قرن‌ها پیش و حضور علمای دینی در این شهر بازمی‌گردد، اما تاریخ ساخت مدارس به سبک امروزی به سال ۱۳۱۷ هجری قمری است. اولین مدرسه شهر، آمینه نام داشت. بر اساس شواهد این مدرسه، اولین مدرسه‌ای بود که در لرستان و به سبک نوین و با روش دارالفنون ایجاد شد.[۱۴۰] در سال ۱۳۳۸ هجری قمری دومین مدرسه شهر بنام قوامیه و در سال ۱۳۰۰ خورشیدی مدرسه اتحادیه اعتضاد افتتاح شد. اولین مدرسه دخترانه شهر بروجرد بنام مکتب البنات فاطمیه در سال ۱۳۰۳ خورشیدی و در کنار مدرسه جمالیه ساخته شد.[۱۴۱] دبیرستان پهلوی که در سال ۱۳۱۵ خورشیدی در محوطه سربازخانه قدیمی بروجرد افتتاح شد، یکی از قدیمی‌ترین مدارس نوین ایران است که دارای طراحی ترکیبی ایرانی – اروپایی است.[۱۴۲] در زمان افتتاح این مجتمع بزرگ، طبقه اول بنا، به عنوان دبیرستان پهلوی فعالیت یافت و طبقه دوم نیز محل استقرار اولین اداره فرهنگ (آموزش و پرورش) غرب ایران شد.[۱۴۳] موزه مفاخر و اسناد آموزش و پرورش بروجرد در محل دبیرستان پهلوی بروجرد دایر شده است.

آموزش عالی

سابقه آموزش عالی در بروجرد به دوره پهلوی برمی‌گردد. در سال ۱۳۲۳ خورشیدی دو دانشسرای مقدماتی دختران و پسران تأسیس شد، اما مدتی بعد منحل گردید.[۱۴۴] بعد از آن مرکز آموزش کشاورزی بروجرد در سال ۱۳۳۵ با عنوان «دانشسرای کشاورزی بروجرد تأسیس شد» و هدف آن تربیت دانش آموختگان برای ترویج کشاورزی در روستاهای منطقه بود.[۱۴۵]

نخستین واحد دانشگاهی بروجرد، شعبه‌ای از دانشگاه آزاد اسلامی بود که در سال ۱۳۶۲ در این شهر تأسیس شد. این واحد اولین واحد دانشگاه آزاد اسلامی در میان استان‌های لرستان، مرکزی، ایلام، همدان و کرمانشاه بود.[۱۴۶]

دانشگاه آزاد اسلامی بروجرد بزرگ‌ترین کلینیک دندانپزشکی کشور را در مدت ۱۸ ماه احداث کرد که اقدامی ارزشمند از سوی این دانشگاه است. این واحد دانشگاهی با داشتن ۱۵ هزار و ۷۰۰ دانشجو به بزرگ‌ترین مرکز آموزش عالی در استان لرستان تبدیل شده است.۱۰۰

تلاش بروجردی‌ها برای تأسیس دانشگاه دولتی تا بیش از دو دهه پس از آن به طول انجامید و سرانجام در سال ۱۳۸۵ با همکاری دانشگاه علامه طباطبایی شعبه‌ای از این دانشگاه در بروجرد تأسیس شد و پس از زمان کوتاهی مستقل و با عنوان دانشگاه آیت‌الله العظمی بروجردی آغاز به کار کرد.[۱۴۷]

واحد علوم و تحقیقات بروجرد نیز در سال ۱۳۸۹ به عنوان دومین واحد دانشگاه آزاد اسلامی در سال در بروجرد افتتاح شد.[۱۴۸]

در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای تأسیس «دانشگاه علوم پزشکی بروجرد» نیز صورت گرفته است و طرح ایجاد دانشکده داروسازی بروجرد وابسته به دانشگاه علوم پزشکی لرستان از مصوبات سفرهای استانی هیئت دولت بوده است.[۱۴۹] در حال حاضر، دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی بروجرد عبارتند از:

  • دانشگاه آیت‌الله‌العظمی بروجردی[۱۵۰]
  • دانشگاه آزاد اسلامی بروجرد
  • دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات بروجرد
  • دانشگاه پیام نور واحد بروجرد
  • دانشکده پرستاری وابسته به دانشگاه علوم پزشکی لرستان
  • مراکز وابسته به دانشگاه جامع علمی کاربردی شامل: مرکز آموزش علمی کاربردی بروجرد|مرکز علمی کاربردی شماره یک، مرکز آموزش علمی کاربردی شماره دو بروجرد|مرکز علمی کاربردی شماره دو، مرکز آموزش عالی علمی کاربردی جهاد کشاورزی بروجرد (دانشسرای کشاورزی)، مرکز آموزش علمی کاربردی شهرداری بروجرد، مرکز آموزش علمی کاربردی زاگرس پوش، مرکز آموزش علمی کاربردی تعاونی تولیدکنندگان صنعت و کشاورزی.
  • مرکز آموزش مهندس ارتش
  • مرکز آموزشی مجتمع دیجیتال اداره فرهنگ و ارشاد
  • دانشگاه غیرانتفاعی علامه بحرالعلوم (دانشگاه هنر)[۱۵۱]
  • دانشکده فنی و حرفه‌ای سما واحد بروجرد[۱۵۲]
  • دانشکده فنی و حرفه‌ای دختران بروجرد (تزکیه)[۱۵۳]
  • دانشکده فنی و حرفه‌ای پسران بروجرد (چرخکار)[۱۵۴]
  • مرکز آموزش عالی غیرانتفاعی فنی و مهندسی آفرینش[۱۵۵]
  • مرکز آموزش عالی غیرانتفاعی فنی و مهندسی یاسین[۱۵۶]
  • مؤسسه آموزش عالی آزاد مدرسان شریف بروجرد[۱۵۷]

خواهرخواندگی

چهار شهر شوشتر و خوی و نیشابور و کاشان به بروجرد پیشنهاد خواهر خواندگی داده‌اند.

گردشگری

آثار تاریخی و مذهبی

بیش از ۴۰۰ اثر تاریخی در شهرستان بروجرد وجود دارد که تا آذر ماه ۱۳۹۶ تعداد ۱۷۶ مورد از آن‌ها در سطح ملی به ثبت رسیده است.[۱۶۰] سه بنای تاریخی فرهنگی در بافت تاریخی بروجرد وجود دارند که برجسته‌ترین آثار تاریخی موجود در این شهر محسوب می‌شوند. مسجد جامع با قدمت ۱۲۰۰ سال، قدیمی‌ترین بنای تاریخی موجود در شهر بروجرد است و نیز نخستین مسجد ساخته شده پس از اسلام در نواحی غربی ایران به حساب می‌آید. این مسجد بر روی یک آتشکده باستانی بنا شده است.[۸] دومین اثر تاریخی موجود در سطح شهر بروجرد، بنای امامزاده جعفر است که از آثار دوره سلجوقیان است. مسجد سلطانی از بناهای دوره قاجار نیز از دیگر آثار مذهبی شاخص این شهر است که به دستور فتحعلی شاه قاجار بر روی یک خرابه‌های یک مسجد قدیمی ساخته شده است. در شمال شرقی بروجرد و بر فراز کوه یزدگرد از توابع بخش اشترینان، بقایای قلعه یزدگرد وجود دارد که از سنگ لاشه و بدون ملات بنا شده است و از شواهد و باور مردم منطقه چنین بر می‌آید که این قلعه به سرعت بنا شده و محل آماده‌سازی و تجدید قوا برای جنگ نهاوند در نزدیکی نهاوند که آخرین جنگ پیش از اسلام برای ایرانیان بوده است.

خانه‌های تاریخی متعددی در بافت تاریخی بروجرد وجود دارند که بیشتر آن‌ها مربوط به دوره قاجار هستند. قدیمی‌ترین آن‌ها خانه حاتمی است که بنای آن به پیش از دوره زندیه می‌رسد.[۵۹] سایر آثار تاریخی بروجرد عبارتند از:

سراسر نمایی از مسجد سلطانی بروجرد

جاذبه‌های طبیعی

پارکها و فضای سبز

شهر بروجرد با احتساب باغ‌های اطراف، دارای شش و نیم میلیون متر مربع فضای سبز است که سه میلیون متر مربع آن را باغ‌های حاشیه شهر تشکیل می‌دهند. سرانه فضای سبز در این شهر ۴٫۱۶ متر مربع است.[۱۶۱] در بروجرد بیش از یکصد پارک شهری و محله‌ای وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

  • پارک بانوان
  • بوستان فدک و باغ پرندگان
  • بوستان سماور (یادبود)
  • بوستان مادر
  • پارک جنگلی شهید بهشتی به مساحت ۶۰ هکتار در شمال شهر بروجرد
  • بوستان بهار
  • بوستان معلم
  • بوستان صفا (صامتیه)
  • بوستان وحدت
  • باغ خانواده
  • پارک اندیشه در جنوب شهرک اندیشه

سراسرنمایی از شهر بروجرد

سراسرنمایی دیگر از شهر بروجرد

صنایع دستی

از جمله صنایع دستی بروجرد قالیبافی و قالیچه بافی است و ورشوسازی آن معروف است.[۱۶۲] ورشوسازی در دوره قاجاریه در بروجرد گسترش یافته و هنوز هم تعدادی کارگاه قلمزنی ورشو و تولید محصولاتی ورشویی و برنجی در این شهر فعال است. هنر قلمزنی روی ورشو بروجرد در گردشگری به عنوان یک هنر اختصاصی ویژه بروجرد به ثبت ملی رسید.[۱۶۳] همچنین پرونده ثبت جهانی شهر بروجرد به عنوان مرکز ورشوسازی به یونسکو ارسال شده است.[۱۶۴] بروجرد از مراکز سنتی قفل سازی در ایران محسوب می‌شود.[۱۶۵]

موزه‌ها

موزه مردم‌شناسی بروجرد در خانه فرهنگ این شهر قرار دارد و حاوی صدها شی و سند تاریخی است.[۱۶۶] همچنین، با توجه به سابقه طولانی آموزش و پرورش در بروجرد، موزه اسناد و مدارک آموزش و پرورش بروجرد در اسفند ۱۳۹۹ در دبیرستان پهلوی افتتاح شد.[۱۶۷]

مراکز اقامتی

هتل زاگرس واقع در تپه چغا، هتل استقلال واقع در خیابان بهار، هتل پرشین و یونا واقع در ابتدای گلدشت، هتل هالیس واقع در خیابان شهید بهشتی کوچه بوستان انتهای کوچه و مسافرخانه مقدم از مراکز اقامتی بروجرد هستند.

غذاهای محلی

آش ورکوآز، آش بنسور، آلبالو پلو، آش ماسوا، آش ترخینه، کوفته هِلو، گُلَه ریزَه، آش سیب، آش بادنجان، آش خیارشنگ (خیار چنبر)، آش آبغوره، آش آلو، گله ریزه و آش عدس از جمله غذاهایی هستند که منحصراً در بروجرد طبخ می‌گردند و گوشت آو (اشکنه بروجردی)، هلیم بروجردی، دلمه برگ مو بروجرد، شامی کباب بروجردی، خورشت قیمه بروجردی علی‌رغم تشابه از نظر اسم، دارای تفاوت‌های بسیاری از نظر دستور پخت و مواد اولیه با هم نامان خود می‌باشند

نان، شیرینی و تنقلات

کلوچه قندی که اغلب با روغن حیوانی تهیه می‌شود از شیرینی‌ها محبوب شهر بروجرد است. حلوا شکری، حلوا ارده و ارده شیره نیز در کارگاه‌های متعدد در این شهر تولید و عرضه می‌شوند و نیز تولید نقل و آب نبات هم در بروجرد رواج دارد. نان شیرمال، نان کلوا و نان تیری در بروجرد تولید می‌شوند.[۱۶۸] بستنی بروجرد شهرت دارد و در زمستان نیز گندم-شاهدانه (گندم بریان) به ویژه در شب چله (یلدا) مصرف می‌شود.

جستارهای وابسته

یادداشت‌ها

  1.  آمار بر اساس سرشماری ۱۳۹۵ است و بر همین اساس، جمعیت شهر بروجرد ۳۳۴٬۹۹۷ و شهرستان بروجرد برابر ۳۴۰٬۵۱۷ نفر و استان لرستان ۱٬۷۶۰٬۶۴۹ تن بوده است.

پانویس

  1. ↑ پرش به بالا به:۱٫۰ ۱٫۱ نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵ بایگانی‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine وبگاه مرکز آمار ایران
  2. ↑ پرش به بالا به:۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «سالنامه آماری استان لرستان» (PDF). مرکز آمار ایران. ۱۳۹۹.[پیوند مرده]
  3. ↑ پرش به بالا به:۳٫۰ ۳٫۱ «آمار بارندگی ایستگاه‌های باران‌سنجی مبنای وزارت نیرو». شرکت مدیریت منابع آب ایران. ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۳-۰۶-۱۴.
  4.  «پیش‌شماره شهرستان‌های استان لرستان» (PDF). وبگاه مخابرات استان لرستان. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴.
  5.  «سرپرست شهرداری بروجرد منصوب شد». ایرنا. ۲۴ آذر ۱۳۹۷.
  6.  «شهردار جدید بروجرد منصوب شد». ایرنا. مهر ۱۴۰۰.
  7.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۲.
  8. ↑ پرش به بالا به:۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ ۸٫۵ ۸٫۶ حزین بروجردی، حسین (۱۳۸۰). تذکره حسین حزین یا دورنمایی از شهرستان بروجرد. مجمع متوسلین به آل محمد (ص).
  9. ↑ پرش به بالا به:۹٫۰ ۹٫۱ بن محمد اصطخری، ابراهیم (۱۹۶۷). مسالک الممالک. چاپ دخویه لیدن.
  10. ↑ پرش به بالا به:۱۰٫۰ ۱۰٫۱ اعتضادالسلطنه، علیقلی میرزا (۱۳۷۰). اکسیرالتواریخ: تاریخ قاجاریه از آغاز تا سال ۱۲۵۹ هجری قمری. چاپ جمشید کیان‌فر.
  11.  «دبیرخانه بروجرد پایتخت انیمیشن ایرانˈ فعالیت خود را آغاز کرد». ایرنا. دی ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۳۹۳-۰۶-۱۹.
  12.  «انتخاب بروجرد به عنوان پایتخت انیمیشن ایران». ایسنا. خرداد ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۱۳۹۳-۰۶-۱۹.
  13. ↑ پرش به بالا به:۱۳٫۰ ۱۳٫۱ «عhttps://www.isna.ir/news/1403021812678/بروجرد-۳۵۴-واحد-صنعتی-دارد». خبرگزاری ایسنا. ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۴۰۳-۰۲-۲۰. پیوند خارجی در |title= وجود دارد (کمک)
  14.  «بروجرد قطب صنعت لرستان میزبان واحدهای صنعتی استان». لرستان خبر. خرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۳-۰۶-۲۲.
  15.  «رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت استان لرستان گفت: شهرستان بروجرد قطب صنعتی لرستان است». شبکه اخبار بنگاه و بازار ایران. اسفند ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۳-۰۶-۲۲.
  16. ↑ پرش به بالا به:۱۶٫۰ ۱۶٫۱ «بروجرد به عنوان شهر ملی ورشو انتخاب شد». روزهای بروجرد. مرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳۹۸-۰۶-۰۵.
  17. ↑ پرش به بالا به:۱۷٫۰ ۱۷٫۱ «بروجرد شهر ملی «ورشو» شد». خبرگزاری مهر. تیر ۱۳۹۸. پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  18.  «zagrosonline». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۱۰.
  19.  ظل السلطان، مسعود میرزا بن ناصر (۱۳۶۸). خاطرات ظل السلطان. ج. ۲. اساطیر. ص. ۵۹۰. از پارامتر ناشناخته |به کوشش= صرف‌نظر شد (کمک)
  20.  مقدس جعفری، محمدحسن (۱۳۸۱). «پیشینه شهر و شهرنشینی در بروجرد». صدای زاگرس۱ (۱): ۴۱.
  21.  حکیم، محمدتقی خان (۱۳۶۶). گنج دانش جغرافیای تاریخی شهرهای ایران. زرین. از پارامتر ناشناخته |به کوشش= صرف‌نظر شد (کمک)
  22.  عزیزی، علیرضا (۱۳۸۳). از ایران چه می‌دانم؟ – بروجرد. پژوهش‌های فرهنگی. ص. ۳۴.
  23.  «بی‌سرپناهی دیار خانه‌های تاریخی». خبرگزاری تسنیم. ۱۰ مهر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۴۰۰.
  24.  «ماجرای نام گذاری بروجرد به “زادگاه فرزانگان». روزهای بروجرد. ۱۱ مهر ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۴۰۰. کاراکتر C1 control character در |نشانی= در موقعیت 44 (کمک)
  25.  «پاریس کوچولوی ایران کجاست؟». تابناک. ۲۵ آبان ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۴۰۰.
  26.  «لقب پاریس کوچولو متعلق به کدام شهر است». فردا نیوز. ۲۵ اسفند ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۱۵ تیر ۱۴۰۰.
  27.  «فرمانداری ویژه شهرستان بروجرد»فرمانداری ویژه شهرستان بروجرد. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ دسامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۱۲-۰۹.
  28. ↑ پرش به بالا به:۲۸٫۰ ۲۸٫۱ ۲۸٫۲ ۲۸٫۳ آنی زاده، علی (۱۳۸۸). فرهنگ مردم بروجرد. طرح آینده.
  29.  «بروجرد». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ فوریه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۱۰.
  30.  بروجرد (وروگرد- بروگرد) بایگانی‌شده در ۳۰ اوت ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine ستین لر
  31. ↑ پرش به بالا به:۳۱٫۰ ۳۱٫۱ مینورسکی، ولادیمیر فدروویچ (۱۳۳۵). دربارهٔ ویس و رامین. ترجمه مقربی. در:فرهنگ ایران زمین ج. ۴ به نقل از دانشنامه جهان اسلام:مدخل بروجرد. پیوند خارجی در |title= وجود دارد (کمک)
  32.  «قوم کاسی» (PDF). مهدی رازانی. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۳ آذر ۱۳۹۱.
  33.  گرانتوسگی (۱۳۴۵)، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، تهران
  34.  پیگولووسکایا (۱۳۵۳)، تاریخ ایران از عهد باستان تا قرن ۱۸، تهران
  35.  استارک، فریا دیم (۱۳۶۴). سفرنامه الموت، لرستان و ایلام. انتشارات علمی.
  36.  روحبخشان، عبدالمحمد (۱۳۷۳). جغرافیای تاریخی بروجرد. اساطیر.
  37. ↑ پرش به بالا به:۳۷٫۰ ۳۷٫۱ «بروجرد». دانشنامه جهان اسلام (نقل قول از ابن مقفع). پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  38.  «جبال (۱) (جمع جَبَل) یا کورة جَبَل یا قُهِستان یا قوهستان (معرّب کوهستان) یا بلاد جبال». دانشنامه جهان اسلام. دریافت‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۱۱.
  39.  «پَهلَوی». دانشنامه جهان اسلام. دریافت‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۱۱.
  40.  علی‌اکبر دهخدا و دیگران، «ماه نهاوند» در لغت‌نامهٔ دهخدا (بازیابی‌شده در ۱۵ شهریور ۱۳۹۱.).
  41.  «بروجرد». دانشنامه جهان اسلام (نقل قول از ابن مقفع). تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  42.  رضا قلی خان هدایت (۱۲۸۸). فرهنگ انجمن آرای ناصری. اسلامیه.
  43.  «دو اثر ارزشمند از نقاش و هنرمند معروف فرانسوی دربارهٔ بروجرد». روزهای بروجرد. ۸ اسفند ۱۳۹۶.
  44.  ابن حوقل. صوره الارض. ص. ص٫ ۳۶۱. نقل در اطلس شیعه. ۱۳۸۷
  45.  نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورهٔ معاصر: از آغاز سلطنت قاجارها تا سرانجام فتحعلیشاه، به اهتمام عبدالکریم جربزه دار، تهران: اساطیر، چاپ دوم: ۱۳۹۱، ص ۲۹.
  46. ↑ پرش به بالا به:۴۶٫۰ ۴۶٫۱ احمد بن محمد غفاری قزوینی. تاریخ جهان آرا. تهران:، ۱۳۴۳، ج۱، ص۱۷۳.
  47. ↑ پرش به بالا به:۴۷٫۰ ۴۷٫۱ شرف الدین بن شمس الدین بدلیسی. شرفنامه: تاریخ مفصل کردستان. تهران: چاپ افست، محمد عباسی، ۱۳۴۳، ج۱، ص۷۲.
  48.  شرف الدین علی یزدی. ظفرنامه: تاریخ عمومی مفصل ایران در دوره تیموریان. تهران: چاپ محمد عباسی، ۱۳۳۶، ج۲، ص ۳۶۵–۳۶۷.
  49.  غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر. تاریخ حبیب السیر. تهران: چاپ محمد دبیرسیاقی، ۱۳۶۲، ج۳، ص ۵۱۶–۵۱۷.
  50.  احمد بن حسین منشی قمی. خلاصه التواریخ. تهران: چاپ احسان اشراقی، ۱۳۵۹–۱۳۶۳، ج ۲، ص ۸۸۵.
  51.  سعید حصاری. «فعالیت‌های سیاسی و نظامی و مناسبات ابوالفتح‌میرزا سالارالدوله با انگلیس». موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. دریافت‌شده در ۱۳۹۳/۶/۲۷. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  52.  «صورت ضمیمه تقسیمات کشور». روزنامه‌های رسمی ۱۳۱۶ در پایگاه اطلاعات قوانین و مقررات کشور. ۱۳۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۸.
  53.  «تقسیمات کشوری». دانشنامه جهان اسلام. دریافت‌شده در ۶ مه ۲۰۱۳.
  54.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۴.
  55.  «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۴.
  56.  «آمار شهدا بمباران شهرها». تبیان. آذر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱۳۹۷-۰۱-۰۵.
  57.  «زنگ مدرسه ای که با انفجار بمب به صدا درآمد». ایرنا. دی ۱۳۹۱.[پیوند مرده]
  58.  «زنگ مدرسه‌ای که با انفجار بمب به صدا درآمد». ایرنا. ۲۰ دی ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۴ خرداد ۱۳۹۲.[پیوند مرده]
  59. ↑ پرش به بالا به:۵۹٫۰ ۵۹٫۱ «میراثی در حال فروریختن؛ روزگار «دیار خانه‌های تاریخی» خوش نیست». خبرگزاری مهر. ۹ آبان ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ اسفند ۱۳۹۶.
  60.  «جغرافیای بروجرد». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۱۰.
  61.  «سایت هواشناسی استان لرستان» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۶ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۰.
  62.  «بهار در قلب طبیعت سحر انگیز بروجرد/ آب و هوای اروپایی در همین نزدیکی». مهر نیوز. ۹ فروردین ۱۳۹۱.
  63.  ایسکا نیوز[پیوند مرده]
  64.  زمین لرزه سیلاخور بایگانی‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine پایگاه ملی داده‌های علوم زمین.
  65.  تعداد مجروحان زلزله بروجرد به بیش از ۱۰۰ نفر رسید رادیو فردا
  66.  «درسهایی که باید از زلزله بروجرد آموخت». خبرگزاری مهر. شهریور ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱۳۹۱-۰۶-۱۱.
  67. ↑ پرش به بالا به:۶۷٫۰ ۶۷٫۱ ۶۷٫۲ «تقلایی برای اختلاف افکنی دربارهٔ استان زاگرس». خبرگزاری فارس. ۱۵ شهریور ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۴.
  68. ↑ پرش به بالا به:۶۸٫۰ ۶۸٫۱ «درخواست تأسیس استان زاگرس از سوی نماینده بروجرد». خبرآنلاین. ۲ شهریور ۱۳۸۹بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۴.
  69. ↑ پرش به بالا به:۶۹٫۰ ۶۹٫۱ «زمزمه‌های تشکیل استان زاگرس در پی یک اختلاف قدیمی». ایبنانیوز. ۲۷ تیر ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ آوریل ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۴.
  70. ↑ پرش به بالا به:۷۰٫۰ ۷۰٫۱ «استان زاگرس پس از استان البرز». تابناک. ۲۷ تیر ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ آوریل ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۴.
  71.  «جدیدترین جزئیات از طرح پیشنهادی استان زاگرس با مرکزیت بروجرد». خبرگزاری فارس. ۱۵ شهریور ۱۳۸۹بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۹ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۴.
  72.  «بروجردشناسی»www.borujerd.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۲۱.
  73.  فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادیها). ج. ششم. تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش. ۱۳۳۰. تاریخ وارد شده در |بازیابی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  74.  «LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori»دانشنامه ایرانیکا. دریافت‌شده در ۲۵ فوریه ۲۰۱۴.
  75.  «بروجرد دانشگاه بروجرد»borujerd.iau.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۲۰.
  76.  «نامگذاری یک خیابان در بروجرد، به نام “تبریز»ایسنا۲۰۲۰-۰۶-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۱۱-۲۰.
  77.  سفرنامه مکه، سیف الدوله قاجار، ص(۲۷۳).
  78.  مردم‌شناسی ایران به تألیف: هنری فیلد. ص. ۲۰۸.
  79.  «بروجردشناسی»www.borujerd.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۵-۲۱.
  80.  «LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori»دانشنامه ایرانیکا. دریافت‌شده در ۲۵ فوریه ۲۰۱۴.
  81.  “Language by Country” (به انگلیسی). Linguist List. ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴. Archived from the original on 10 September 2014. Retrieved 9 April 2020.
  82.  فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادیها). ج. ششم. تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش. ۱۳۳۰. تاریخ وارد شده در |بازیابی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  83.  اشمیت، رودیگرراهنمای زبان‌های ایرانی. ج. دوم. تهران: ققنوس. ص. ۴۳۷. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  84.  اسفندیاری، احمد (۱۳۸۰). گویش بروجردی. بروجرد: نشر میعاد. ص. ۴شابک ۹۶۴۶۹۳۰۳۰۱. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  85.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۵ اکتبر ۲۰۱۹.
  86.  «گویش مردم منطقه بروجرد». دانشنامه بروجرد. ۱ اردیبهشت ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۳/۶/۲۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  87.  «بروجرد». دانشنامه جهان اسلام. دریافت‌شده در ۱۳ فوریه ۲۰۱۳.
  88.  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
  89.  «پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ آوریل ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۹ ژوئن ۲۰۰۷.
  90.  «جمعیت به تفکیک تقسیمات کشوری سال ۱۳۸۵». مرکز آمار ایران. ۱۳۸۵.
  91.  جمعیت شهرهای ایران در World Gazetteer بازدید ۱۰/۲/۱۳۸۶
  92.  «جمعیت شهرهای استان لرستان». شرکت مدیریت منابع آب ایران. ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ اکتبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۳۹۳-۰۶-۱۴.
  93.  لولوئی، کیوان (بهار ۱۳۸۷). «بروجرد نگین کهن تاریخ لرستان»ایران شناخت (۱۲): ۲۶۹. دریافت‌شده در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  94.  لوی، حبیب (۱۳۳۹ ج. ۳ ص. ۱۰۰۵). تاریخ یهود در ایران. کتابفروشی یهودا. تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)
  95.  مقدس جعفری، محمد حسن (۱۳۵۴). جغرافیای شهرستان بروجرد: طبیعی – انسانی. بی‌نام.
  96.  http://lorestan.farsnews.ir/news/13960420001288[پیوند مرده]
  97. ↑ پرش به بالا به:۹۷٫۰ ۹۷٫۱ «سوگواری امام حسین و محرم در بروجرد». ویروگرد:دانشنامه بروجرد. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۲.
  98.  «سقاخانه بروجرد در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسید». موج نیوز. ۴ دیماه ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۷ مهر ۱۳۹۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  99.  «ورزشهای بومی و محلی، سندی از هویت فرهنگی بروجرد». ایرنا. ۵ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ فوریه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۱ کد خبر: ۸۰۱۹۸۳۳۸. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  100.  محمد گودرزی (شماره ۶ تابستان ۱۳۹۵). «بیضاء نخستین روزنامه بروجرد و لرستان». فصلنامه علمی تخصصی آرشیو ملی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ دسامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۲ آذر ۱۳۹۸. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  101.  «لیست کتابخانه‌های عمومی تحت پوشش لرستان». نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  102.  «لیست کتابخانه‌های عمومی مشارکتی لرستان». نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  103.  «کتابخانه‌های مشارکتی بروجرد افزایش یافت». خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۹ خرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۷ مهرماه ۱۳۹۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  104.  «401هزار و 743نفر به کتابخانه‌های عمومی بروجرد مراجعه کردند». خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۲۰ مهرماه ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۷ مهرماه ۱۳۹۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی=،|تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  105.  «کتابخانه عمومی استاد عبدالمحمد آیتی در بروجرد افتتاح شد». ایرنا. ۲۵ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۴۰۰-۰۸-۲۱.
  106.  «کتابخانه آیت الله محمد بروجردی (ره)- بروجرد». سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مراکز اسناد آستان قدس رضوی. ۱۳۹۳-۰۴-۳۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۴۰۰-۰۸-۲۱.
  107.  «سینما مکانی فراموش شده در شهر بروجرد». خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  108.  «15 میلیارد ریال برای بازسازی سینما فلسطین بروجرد هزینه شد». ایرنا. ۱۶ اسفند ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۴۰۰-۰۸-۲۱.
  109.  «سینماهای استان لرستان». سامانه مدیریت تبلیغات اسلامی. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  110.  «سینما آزادی بروجرد، سینمایی که در زلزله جا ماند». خبرگزاری مهر. ۱۷ شهریور ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۲.[پیوند مرده]
  111.  «نمایشگاه بزرگ کتاب روز شنبه در محل سینما آزادی بروجرد افتتاح شد». روزهای بروجرد. ۲۷ خرداد ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  112.  «سینما آزادی بروجرد همچنان در انتظار بازسازی». خبرگزاری مهر. ۲۷ آذر ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۲.[پیوند مرده]
  113.  «سالانه یک هزار ساعت برنامه زنده از رادیو بروجرد پخش می‌شود». خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  114.  «صابون‌پزی سنتی در بروجرد». میراث آریا. ۱۴۰۰-۰۶-۱۱. دریافت‌شده در ۱۴۰۰-۰۸-۲۱.[پیوند مرده]
  115.  طرح توانمندسازی ابراهیم‌آباد بروجرد[پیوند مرده]
  116.  «تاریخچه شهرداری بروجرد». شهرداری بروجرد. اردیبهشت ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۲.
  117.  «مجوز ایجاد شهرداری منطقه سه در بروجرد». ایرنا. ۲ فروردین ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰.
  118.  «ناحیه منفصل جهان‌آباد». وب‌سایت شهردادری بروجرد. دی ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۳۹۰-۱۱-۳۰.
  119.  قدامه ابن جعفر. الخراج. البرز. ص ۱۴۲.
  120. ↑ پرش به بالا به:۱۲۰٫۰ ۱۲۰٫۱ «صادرات 13 میلیون دلار دارو به خارج از کشور». ایسنا لرستان. ۱۳ مهر ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۲.
  121. ↑ پرش به بالا به:۱۲۱٫۰ ۱۲۱٫۱ ۱۲۱٫۲ «عرضه فرش بروجرد به نام دیگر استانها». خبرگزاری مهر. شهریور ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۳۹۳-۰۶-۲۲.
  122.  «آشنایی با صنایع بروجرد». ویستا.
  123.  میرزایی، عبدالعظیم (بهمن ۱۳۹۰). «از بدو پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون ۴۸۵ واحد تولیدی و صنعتی در این شهرستان راه‌اندازی شده است». ایرنای لرستان.[پیوند مرده]
  124.  «90 درصد صادرات داروهای دامی کشور در کارخانه داروسازی داملران رازک بروجرد بوده است». روزهای بروجرد. ۶ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ سپتامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۲.
  125.  «450 نفر در زاگرس پوش بروجرد مشغول به کار هستند». خبرگزاری مهر. بهمن ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۳۹۳-۰۶-۱۴.
  126.  «دومین کارخانه تولید پوشاک بروجرد به بهره‌برداری رسید». ایرنا لرستان. شهریور ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۳۹۳-۰۶-۱۴.
  127.  «بیمارستان‌های بروجرد در حال پیوستن به آثار تاریخی!». ایسنا. ۲۸ فروردین ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۹ مرداد ۱۳۹۲.
  128.  «شهرستانی با ۴۰۰ هزار نفر جمعیت و ۲۷۰ تخت بیمارستانی». سینا نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۹ مرداد ۱۳۹۲.
  129.  «فعالیت ۴۰۵ پزشک در بروجرد». روزهای بروجرد. ۲۹ مرداد ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ اوت ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۹ مرداد ۱۳۹۲.
  130.  «سوغات ماندگار بروجرد برای مسافران» (PDF). ایران ایر. مرداد ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۳۹۷-۰۵-۳۱.
  131.  10 (۲۰۱۸-۰۸-۱۸). «ورشو صنعتی نیازمند تحول و احیا»ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۵.
  132.  «نهایی شد، بروجرد شهر ملی ورشو». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان لرستان. مرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳۹۸-۰۶-۰۵.[پیوند مرده]
  133.  «مسافت بین شهرهای ایران». اتحادیه شرکت‌های مسافبری کشور. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴.
  134.  «پایانه شهرداری بروجرد». شهرداری بروجرد. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  135.  «سازمان اتوبوسرانی بروجرد». شهرداری بروجرد. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  136.  «اتوبوسرانی بروجرد روزانه ۷۵ هزار مسافر را جابجا می‌کند». ایرنا. ۲۳ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۳/۶/۲۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  137.  «سازمان تاکسیرانی بروجرد به سمت خصوصی‌سازی برود». خبرگزاری ایسنا استان لرستان. ۸ آبان ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۱۳۹۳/۶/۲۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  138.  [h ttp://www.borujerd.ir/darbare-shahrdari/darbare-shahrdari/akhbare-shahrdari/30-akhbar-mohem/795–20-.html «تعداد تاکسی سرویس مدارس بروجرد، امسال 20 درصد افزایش می‌یابد»] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). شهرداری بروجرد. ۲۳ شهریور ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۳۹۳/۶/۲۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  139.  «صدور کارت سوخت ۶۵۴ تاکسی ویژه در بروجرد». روزنامه دنیای اقتصاد. ۲ مهر ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۱۳۹۳/۶/۲۹. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  140.  سلیمیان، کیومرث (۲۰۱۱). «میرزا مصطفی‌خان در تاریخ پزشکی»هفته نامه پزشکی امروز (۸۶۱).<
  141.  عزیزی، علیرضا (۱۳۸۳). از ایران چه می‌دانم؟ – بروجرد. پژوهش‌های فرهنگی. ص. ۱۰۰.
  142.  «دبیرستان امام خمینی (ره) بروجرد با کمک فارغ التحصیلان این واحد آموزشی احیا می‌شود». ایرنا کد خبر: 82528951. ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۳۹۷/۰۵/۲۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  143.  «روزگار غریب قدیمی‌ترین دبیرستان غرب کشور/ سقف کلاسها در حال پایین آمدن است». خبرگزاری مهر. ۳۱ فروردین ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۳۹۷/۰۵/۲۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  144.  مقدس جعفری، محمد حسن (۱۳۵۴). جغرافیای شهرستان بروجرد. بی‌نام.
  145.  «مرکز علمی کاربردی جهاد کشاورزی بروجرد». دانشگاه جامع علمی کاربردی واحد لرستان. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ آوریل ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۳۹۱/۱/۲۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  146.  «تاریخچه واحد بروجرد». دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ اوت ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  147.  «آغاز ساخت دانشگاه آیت‌الله بروجردی». بولتن نیوز. ۳ مهر ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  148.  «تاریخچه دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات بروجرد». دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات بروجرد. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ اوت ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  149.  «معاون استاندار: عملیات اجرایی دانشگاه داروسازی بروجرد باید سریعتر آغاز گردد». خبرگزاری مهر. ۲۳ فروردین ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۱۳۹۱/۱/۲۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)[پیوند مرده]
  150.  «دانشگاه آیت‌الله بروجردی». دانشگاه آیت‌الله بروجردی. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ آوریل ۲۰۱۰.
  151.  «تاسیس دو رشته جدید در دانشگاه هنر بروجرد». خبرگزاری مهر. ۱۲ تیر ۱۳۸۷.[پیوند مرده]
  152.  . آموزشکده فنی و حرفه‌ای سما واحد بروجرد https://web.archive.org/web/20170204021425/http://borujerd-samacollege.ir/. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ فوریه ۲۰۱۷. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  153.  . دانشکده فنی دختران بروجرد (تزکیه) [www.afdbr.ac.ir www.afdbr.ac.ir] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  154.  . آموزشکده فنی و حرفه‌ای پسران بروجرد [www.chtc.ir www.chtc.ir] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  155.  . موسسه آموزش عالی غیرانتفاعی آفرینش [afarinesh.ac.ir afarinesh.ac.ir] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  156.  . موسسه آموزش عالی غیرانتفاعی و غیردولتی یاسین بروجرد [www.yasintc.ir www.yasintc.ir] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  157.  . موسسه آموزش عالی آزاد مدرسان شریف [www.modaresanesharif.ac.ir www.modaresanesharif.ac.ir] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  158.  «آبادان و بروجرد خواهرخوانده شدند»واحد مرکزی خبر۵ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۹.
  159.  «بندر انزلی و بروجرد خواهرخوانده شدند»واحد مرکزی خبر۵ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۹.
  160.  «شناسایی ۴۰۰ اثر تاریخی در «بروجرد»». ایسنا. ۲۳ آذر ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۶ اسفند ۱۳۹۶.
  161.  «سرانه فضای سبز هر شهروند بروجردی 4.16 متر مربع است». روزهای بروجرد. ۳۱ خرداد ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۳۱ مرداد ۱۳۹۲.
  162.  [۱]
  163.  «قلم زنی روی ورشو بروجرد ثبت ملی شد». دانا. ۱۵ اسفند ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۳۹۷/۰۵/۳۱. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  164.  «بروجرد به عنوان شهر “ورشو” ثبت می‌شود». ایسنا. ۲۸ بهمن ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۳۹۷/۰۵/۳۱. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  165.  «بروجرد، مرکز قفل سازی سنتی کشور». روزهای بروجرد. ۲ مهر ۱۳۹۷.
  166.  «موزه مردم‌شناسی بروجرد، مجموعه ای از فرهنگ و تمدن». ایرنا. ۶ فروردین ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۴۰۰.
  167.  «موزه اسناد و مدارک آموزش و پرورش بروجرد افتتاح شد». ایرنا. ۲۵ اسفند ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۴۰۰.
  168.  «نگاهی به سوغات و صنایع دستی شهرستان بروجرد». ایرنا. ۲۶ اسفند ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ فروردین ۱۴۰۲.

منابع

  1. مولانا بروجردی، غلامرضا. “تاریخ بروجرد: تاریخ، حکام، رویدادهاً. بروجرد: چاپخانه علمی بروجرد؛ تهران: صدر، ۱۳۵۳
  2. روحبخشان، عبد المحمد. «جغرافیای تاریخی بروجرد». تهران: اساطیر، ۱۳۷۳ صص. ۱۱-
  3. زبان و گویش در لرستان. وبگاه سازمان میراث فرهنگی لرستان.
  4. سازمان میراث بروجرد
  5. گودرزی، یداله. سیمای بروجرد: زادگاه فرزانگان، نشر همسایه

برازجان

برازجان

کشور

ایران

استان

استان بوشهر

جمعیت

95

مساحت

721

موقعیت زمانی

IRDT

ارتقاع

68

برازجان

26
Few Clouds

 

شهر برازجان در شمال غربی استان بوشهر، بر سر راه ارتباطی و بازرگانی شیراز به بوشهر، در ارتفاع 75 متری از سطح دریا واقع شده است. برازجان دارای دو منطقه کوهستانی و جلگه‌ ای با آب و هوای گرم و خشک، نیمه‌ بیابانی و گرمسیری است.
شهر برازجان پس از بندر بوشهر بزرگ‌ترین و معتبرترین شهر استان بوشهر به شمار می‌رود که از سابقه تاریخی و تمدنی کهنی برخوردار است. این شهر به عنوان مرکز مبارزات ضد استعماری مردم جنوب ایران در خلال جنگ جهانی اول (1914-1917م) از نقاط برجسته تاریخ معاصر محسوب می‌شود.

دو شهرک صنعتی بزرگ برازجان،کارخانجات مهم سیمان، لوله پلی اتیلن و صنایع مرتبط با نخیلات از جمله صنایعی است که اقتصاد منطقه را تشکیل می‌دهند. برازجان قطب کشاورزی استان است که در اطراف آن مناظر زیبایی از متراکم‌ ترین نخلستان‌های ایران وجود دارد. خرما، رطب، خارَک، حصیر و محصولات بافته شده با برگ نخل، ظروف سفالی و قالی رهاوردهای مهم این شهر هستند. از جاذبه‌های گردشگری این شهر می‌توان به آبشارها، کوه‌ها، نخلستان، حیوانات بومی، چشمه‌ها، اماکن زیارتی و تاریخی مانند دژها، کاروانسراها و سدها اشاره کرد.
مردم برازجان به زبان فارسی و به لهجه دشتستانی (نزدیک به لهجه لری) سخن می‌گویند. مردم این شهر مسلمان  هستند. مذهب آنان شیعه و عده‌ای نیز اهل تسنن هستند.

جاذبه گردشگری

  • بافت تاریخی بوشهر

    بافت تاریخی بوشهربافت تاریخی بوشهر در شمالی ‌ترین نقطه شبه جزیره مثلث شکل بوشهر قرار گرفته است یعنی در رأس…

  • جزیره خارگ (خارک)

    جزیره خارگ (خارک)«خارگ» یا «جزیره­ خارک» یکی از جزیره­های مرجانی ایران در خلیج فارس است. خارگ در 38 کیلومتری «بندر…

  • خانه رئیسعلی دلواری

    خانه رئیسعلی دلواریموزه­ رئیسعلی دلواری که پیش از این، خانه­ این سردار ایرانی به شمار می‎آمده، در بخش جنوب شرقی…

  • گنبد نمکی جاشک

    گنبد نمکی جاشک«گنبد نمکی جاشک» کوهی نمکی است که در بخش شمالی کوه جاشک با بلندای 1350 متر، در انتهای…

  • بندر سیراف

    بندر سیرافبندر «سیراف» یکی از شهرهای باستانی جنوب ایران است. سیراف امروزه در بخش «کنگان» استان «بوشهر» قرار دارد….

  • پارک ملی دریایی نای بند

    پارک ملی دریایی نای بند«پارک ملی دریایی نایبند» یک بخش زیستی حفاظت شده از شهرستان «عسلویه»، در 320 کیلومتری جنوب شرقی شهر…

  • عمارت ملک

    عمارت ملکعمارت ملک مرتفع‌ ترین بنای قاجاری در جنوب ایران است که با هزینه و دستور «محمد مهدی ملک…

  • کوشک اردشیر

    کوشک اردشیرکوشک اردشیر در دشت «پُشت پَر» و در نزدیکی روستایی خوش آب و هوا به همین نام، در…

  • موزه رئیس علی دلواری

    موزه رئیس علی دلواریروستای دلوار بندر کوچکی است در پنجاه کیلومتری بوشهر که مرکز یکی از بخش­های ساحلی شهرستان تنگستان است ,…

  • موزه‌ی دریا و دریانوردی خلیج فارس

    موزه‌ی دریا و دریانوردی خلیج فارسموزه‌ی دریا و دریانوردی بوشهر امروزه به‌عنوان یکی از مهمترین جاذبه‌های گردشگری واقع در محله‌ی سبزآباد بندر بوشهر…


منبع: وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی 

 

برازجان

برازجان
دژ برازجان
Map

کشور  ایران
استان بوشهر
بخش مرکزی
نام(های) پیشین تااوکه، برازگان
سال شهرشدن ۱۳۰۷
مردم
جمعیت ۱۲۵٬۵۶۷ نفر (سال ۱۳۹۵)[۱]
تراکم جمعیت ۷٬۱۸ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۱۵٬۳۸ کیلومتر مربع
ارتفاع ۸۰ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۲۴ درجه سانتی گراد
میانگین بارش سالانه ۲۸۳/۱ میلیمتر
روزهای یخبندان سالانه ۱
اطلاعات شهری
شهردار مرتضی قدوسی[۲]
ره‌آورد خرما، رطب، خارک، حصیر و سایر محصولات بافته شده با برگ نخل، ارده (شیره کنجد)، انواع حلوا، رنگینک، گرده و مشتک و انواع نان محلی، لورک، ماست و سایر لبنیات محلی،
پیش‌شمارهٔ تلفن ۰۷۷۳۴۲
وبگاه

برازجان بر ایران واقع شده‌است

برازجان
برازجان، بهمن ۱۳۰۳

بُرازجان، مرکز شهرستان دشتستان واقع در استان بوشهر است. برازجان بزرگ‌ترین شهر بخش مرکزی شهرستان دشتستان، بزرگترین شهر شهرستان دشتستان، بزرگترین شهر غیرساحلی استان و دومین شهر پرجمعیت استان می‌باشد که در ۶۵ کیلومتری شمال شرق بندر بوشهر و بر سر راه ارتباطی و بازرگانی شیراز -کازرون – بوشهر و در ارتفاع ۸۰ متری از سطح دریا واقع شده‌است. نام‌های قدیم شهر به‌ترتیب تااوکه، برازگان و برازجان بوده‌است.[نیازمند منبع] برازجان یکی از مراکز تمدنی در دوران ایلامی به‌شمار می‌آید.[۳] دژ برازجان، بزرگ‌ترین بنای تاریخی استان بوشهر به شمار میرود.

نام‌شناسی

دربارهٔ وجه تسمیه برازجان نظرات گوناگونی وجود دارد:

  • برازجان متشکل از دو جزء است: «بُراز» به‌معنی شخص بزرگ و ارجمند و «جان» که تغییر یافتهٔ کلمه «گان» است، پسوند مکان می‌باشد. با این تفسیر، برازجان یعنی جایگاه بزرگان میباشد. فرصت‌الدوله شیرازی نیز در آثار عجم آورده‌است: «برازجان را برازگان نیز گویند.»[۴]
  • همچنین در کتاب “فرهنگ‌نامه بوشهر” تألیف دکتر سید جعفر حمیدی در خصوص وجه تسمیه نام شهر برازجان چنین نقل گردیده: «واژه “براز” و “بُرزه” در زبان پهلوی به‌معنی زبانه آتش، درخشنده، درخشندگی و روشنایی است و منطقه برازجان را به این دلیل که دشت‌های وسیع دشتستان غالباً از آفتاب درخشان و روشنی‌بخش برخوردار است و این روشنایی هم از نظر ایلامیان و هم از دیدگاه هخامنشیان مورد توجه بوده‌است، با واژه برازجان نامگذاری کرده‌اند که از دو بخش “براز” به‌معنی روشنایی یا آتش، و پسوند مکان، “گان که به “جان” تغییر شکل یافته، تشکیل شده‌است.»[۵]

تاریخ

تاریخ برازجان به سه دوره تقسیم می‌شود:

  1. تاریخ پیش از اسلام
  2. صدر اسلام تا صفویه
  3. صفویه تا کنون

دوران پیش از اسلام

سابقهٔ شهر برازجان به دوران ایلامی بازمی‌گردد.[۶] در دهه ۱۳۵۰ شمسی به‌طور تصادفی کاخ زمستانی کوروش بزرگ در چرخاب برازجان کشف گردید. همچنین بقایای کاخ دیگری نیز به‌نام بردک سیاه کشف شده‌است.

هنگام حمله اعراب به دشتستان، مردم محلی مقاومت کردند تا اینکه در جنگ گناوه شکست خوردند و رهبرشان نیز کشته شد.

دوران پس از اسلام تا صفویه

در دوران اسلامی برازجان رونق یافت. ابوالقاسم بن احمد جیحانی جغرافیدان قرن چهارم هجری در کتاب اشکال‌العالم نام برازجان را در کنار شهرهای فارس قدیم مانند کازرون و کمارج آورده‌است. برازجان در این دوره چند بار تخریب و بازسازی شده‌است.

دوران صفویه تاکنون

اولین تفنگچیان ایران در دوران صفویه از مردم جنوب و دشتستان بودند. در دوره افشاریه مردم برازجان علیه نادرشاه شوریدند.[نیازمند منبع]

حدود ۳۰۰ سال پیش شخصی به‌نام حسین‌خان بر دشتستان حکومت می‌کرد. یکی از خادمان وی به‌نام ملاعلی از او تقاضا کرد تا یک آبادی احداث کند که به وی اجازه داده شد. ملاعلی بر روی خرابه‌های شهر قدیمی برازجان، شهر جدیدی بنا کرد. برازجان جدید به‌دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش به‌سرعت پیشرفت کرد و بر جمعیت آن افزوده شد. حسین‌خان با عدم پرداخت خراج از سوی برازجان مواجه شد و به آن یورش برد و شهر را تخریب و مردم شهر را کشتار نمود. مردم شهر برازجان را دوباره در محله «چاه آب خطیری» بازسازی کردند اما حسین‌خان دوباره به شهر تاخت و آن را ویران کرد. سپس شاه منصور پسر ملاعلی در محله قلعه شهر را بازسازی نمود و مستحکم ساخت. در سومین حمله حسین‌خان به شهر، منصور خان با یارانش به مقابله او شتافت و در جنگی که در بنداروز درگرفت. برازجانی‌ها پیروز شدند و بدین ترتیب شهر از خطر نجات یافت.[۷]

در دوران زندیه، برازجان و دشتستان رو به اعتلا گذاشت. لطفعلی خان زند در هنگام نبرد با قاجاریان به برازجان پناه آورد و ۳۰۰ تفنگچی به کمکش آمدند.[۸] در دوران قاجار نیز در کتاب‌های مختلف از جمله فارسنامه ناصری و سفرنامه‌های مختلف از جمله لرد کرزن، محمدعلی سیاح محلاتی و… دربارهٔ قصبه برازجان یا شهر برازجان اشاراتی وجود دارد.[۹][۱۰]

خوانین برازجان

معروف‌ترین خان‌های برازجان سالم‌خان و میرزا محمدخان غضنفرالسلطنه برازجانی هستند.[نیازمند منبع]

سالم‌خان فردی نیکوکار بود و خدماتی ارزنده در زمان خود به مردم برازجان کرد؛ از جمله حمام سالم‌خانی و قنات سالم‌خانی که سال‌ها مورد استفاده مردم بود.

میرزا محمدخان دارای نبوغ سیاسی بود و ذوق شاعرانه داشت. در جریان جنگ جهانی اول وی رشادت‌ها کرد و با انگلیسی‌ها در تنگه چغادک جنگید. او در جریان خلع سلاح جنوب در زمان پهلوی از خود مقاومت نشان داد و سرانجام در سال ۱۳۰۸ به‌دست عاملان پهلوی و با زبان روزه در منطقه پشت‌کوه کشته شد و در شاه پسر مرد به خاک سپرده شد.[۱۱]

جمعیت

براساس سرشماری رسمی سال ۱۳۹۵ این شهر با جمعیت ۱۱۰۵۶۷ نفر، دومین شهر پرجمعیت استان بوشهر است.[۱۲]

بیشترین رشد جمعیت برازجان بین سال‌های ۵۵ تا ۶۵ بود که از ۳۱۶۱۱ به ۶۷۰۵۲ نفر رسید. افزایش نرخ جمعیت برازجان بیشتر بخاطر مهاجرت روستاییان به شهر بوده‌است. همچنین در زمان جنگ عده‌ای از خوزستانی‌ها به برازجان آمدند و در شهرک فتح جا داده شدند.[۱۳]

طبیعت

مردی در حال چیدن خرما (برازجان)

از درختان معروف این سرزمین نخل، گز، کهور، بادام کوهی (به گویش محلی: اهلوک)، خَرگ (استبرق) و کُنار را می‌توان برشمرد.

مردم

تقریبا کل جمعیت برازجان قوم فارس هستند و در اصل همه در این منطقه فارسند با تعداد کمی خانوار لر ها که از شمال غربی دشتستان برای کار به برازجان می آیند.

یوشیدا ماساهارو نخستین سفیر ژاپن در ایران در دوران قاجار که از طریق دریا و بندر بوشهر وارد ایران شد از کمک‌های مردم دشتستان تمجید و اهالی آن را مردمی مهمان‌نواز و با فرهنگ می‌داند.[۱۴]

زبان

مردم دشتستان به گویش دشتستانی که گویش زبان فارسی برگرفته از پهلوی/فارسی‌میانه است که تحت‌تأثیر زبان لری قرار گرفته، تکلم می‌نمایند . گویش دشتستانی به گویش‌های دشتی و تنگسیری و بوشهری نزدیک است.[۱۵][۱۶][۱۷]

دین و مذهب

بیشتر ساکنان برازجان مسلمان و شیعه‌مذهب هستند. تعداد اندکی سنی‌مذهب هم در این شهر زندگی می‌کنند.

تا پیش از سال ۱۳۵۷ چند خانوار یهودی در برازجان سکونت داشتند. آنها بیشتر در اطراف بازار روز برازجان ساکن بودند و به زرگری و بزازی و فروش مشروبات الکلی و دعانویسی اشتغال داشتند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران همهٔ یهودیان ساکن برازجان به اسرائیل و شیراز مهاجرت کردند.[۱۸]

فرهنگ

غذاهای محلی

با توجه به اقلیم گرم و خشک برازجان، ساکنان برازجان از گذشته تا به امروز به غذاهای به‌خصوصی روی آورده‌اند که معمولاً مزهٔ تند و ترش دارند. همچنین نزدیکی به دریا باعث شده فرآورده‌های دریایی به‌وفور در اختیار مردم قرار گیرد. از این دسته غذاها می‌توان به قلیه ماهی، میگو، دال‌عدس، پَهتی چُندُر، اُوداغک (اِشکنه)، لِلَک، رشته تِپَک، مشتک، تیلیت ماست، تیلیت کشک و بادمجان تنوری اشاره کرد.[۱۹]

ضرب‌المثل‌های محلی

در گویش دشتستانی و به‌خصوص شهر برازجان، ضرب‌المثل‌ها و کنایه‌های زیادی وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

هی فلک تا کی کلک سی همه برنجه سی ما للک

اُو شیرین نه ماله خره: (فارسی: آب شیرین برای الاغ نیست) هر کسی لایق خوبی نیست.

سگ دمِ خونِی صاوش زوون داره (فارسی: سگ در خانه صاحبش زبان دارد)

دس بِیل ری کُلَهِت تا باد نیَرِش: (فارسی: دست بگذار روی کلاهت تا باد آن را نبرد) حواست به خودت باشد.[۲۰]

نشریه‌ها

  • اتحاد جنوب اولین نشریه برازجان است که به مدیر مسئولی اکبر صابری ۲۶ اسفندماه ۱۳۷۷ اولین شماره آن منتشر شد و تاکنون بدون وقفه منتشر شده‌است. این نشریه که گستره استانی دارد از نشریات منتقد دولت نهم و دهم بود و دارای مخاطبان فراوانی است.[نیازمند منبع]
  • دریای جنوب از دیگر نشریه‌های برازجان بود که دفتر مرکزی آن اخیراً به شهر بوشهر منتقل شده‌است.
  • آوای توج دیگر هفته‌نامه برازجانی است. (اکنون دیگر چاپ نمی‌شود)[۲۱]
  • سفیر دشتستان هم دیگر نشریه برازجان بود که به‌دلیل توهین به رهبر ایران، توسط اداره ارشاد استان بوشهر توقیف شد.[۲۲]

کتابخانه‌ها

در برازجان سه کتابخانه بزرگ وجود دارد:

  • کتابخانه مرکزی شهر برازجان (واقع در در خیابان حسینیه اعظم)
  • کتابخانه شهید بهشتی
  • کتابخانه شهرداری (دربرگیرنده حدود ۳۰٬۰۰۰ جلد کتاب)

مراکز آموزش عالی

دانشگاه آزاد واحد برازجان، دانشگاه پیام نور، دانشکده کشاورزی، دانشگاه جامع علمی و کاربردی، مرکز تربیت معلم شهید رجایی، مرکز آموزش عالی غیردولتی رهجویان دانش، حوزه علمیه ۱۴ معصوم (ع) آقایان، حوزه علمیه سفیران هدایت امام حسن مجتبی (ع) آقایان و حوزه علمیه حضرت رقیه (س) بانوان مراکز آموزش عالی دشتستان هستند که همگی در برازجان دارند.

جاذبه‌های گردشگری

حسینیه اعظم برازجان

مساجد قدیمی برازجان: مسجد فردوس، مسجد جنت و مسجد قلعه، مسجد دلگشا

از جاذبه‌های گردشگری ورزشی برازجان می‌توان به پیست پاراگلایدر سواری که در کوه بیمرد که در فاصلهٔ ۱۵ کیلومتری برازجان قرار دارد اشاره کرد که در نوع خود یکی از بهترین پیست‌ها برای ورزشکاران این رشته محسوب می‌گردد.

جاذبه‌های تاریخی

آثار باستانی برازجان شامل کاخ زمستانی کوروش (چرخاب)، دژ برازجان، و تل مر می‌باشد.

موقعیت و ویژگی آثار تاریخی برازجان:

  1. کاخ زمستانی کوروش هخامنشی: در جنوب غربی برازجان، با قدمتی حدود ۲۵۰۰ سال که تلاش برای یافتن بقایای آن ادامه دارد.
  2. دژ برازجان یا کاروانسرای مشیرالملک: به‌عنوان نماد اصلی شهر برازجان در میانه شهر، مربوط به اوایل قاجاریه، ساخته شده از سنگ با نمای بسیار زیبا و منحصر به‌فرد.

همچنین بازار قدیمی و سرپوشیده برازجان از جمله آثار تاریخی دشتستان است.

رهاورد

مهم‌ترین سوغاتی‌های برازجان عبارتند از: خرما، رطب، خارک، تنباکو، حصیر و محصولات بافته شده با برگ نخل و سایر فرآورده‌های نخیلات، ظروف سفالی، قالی، قالیچه، گبه، گلیم، نمد، گیوه، عبا، ملحفه، قبا، ارده (شیره کنجد)، قلیه ماهی و میگو، انواع حلوا، رنگینک، گرده، مشتک و انواع نان‌های محلی، لورک، ماست و سایر لبنیات محلی، خاکشیر، زیره، بنگو، گل‌گاوزبان و شنبلیله میباشد.

جستارهای وابسته

تموکن

پانویس

  1.  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
  2.  https://jamejamonline.ir/fa/news/1414956
  3.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۲۱.
  4.  لغت‌نامه دهخدا، ذیل براز
  5.  دکتر سید جعفر حمیدی، کتاب فرهنگ‌نامه بوشهر، 126
  6.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ مه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۲۱.
  7.  دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی، ص 131
  8.  آخرین روزهای لطفعلی خان زند، سرهارفورد جونز، ترجمه هما ناطق و جان گرنی، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، صص 51 و 52
  9.  ایران و قضیه ایران، لرد کرزن، ج2، ص 277
  10.  فارسنامه ناصری، گفتار ۲، ص 206
  11.  دشتستان در گذر تاریخ، محمد جواد فخرایی، صص 135 و 136
  12.  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۰» (اکسل). درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
  13.  دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی، ص 137 و 138
  14.  ماساهارو، سفرنامه، 92.
  15.  «مردم دشتستان به زبان فارسی گویش دشتستانی یکی از گویش‌های بوشهری و به لهجه محلی، تکلم می‌نمایند که بعلت همجواری سرزمینی با مردم لر زبان با گویش لری قرابت دارد و دربردارنده بعضی واژه‌های لری است، گویش دشتستانی با گویش‌های مشابه دشتی و تنگسیری در استان بوشهر و گویش لری بختیاری شباهت‌هایی دارد».
  16.  سیری در گویش دشتستان ویستا
  17.  بوشهر بایگانی‌شده در ۹ ژوئن ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine درگاه ملی خدمات الکترونیکی ایران
  18.  دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی، صص 327 و 328
  19.  دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی، صص 345 تا 352
  20.  دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی، صص 384 تا 392
  21.  «تاریخچه مطبوعات منتشره در برازجان | هامون ایران»www.hamooniran.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ آوریل ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۹.
  22.  «آزادی سردبیر”سفیر دشتستان” با وثیقه 500 میلیون ریالی»www.asriran.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۵-۱۹.

منابع

  • دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی
  • سیری در گویش دشتستان، طیبه برازجانی
  • نادرشاه افشار، پناهی سمنانی
  • شاه عباس کبیر، مریم نژاد اکبری
  • فرهنگ گویش دشتستانی، داریوش اکبر زاده
  • دلاوران دشتستانی؛ نوشته: اسماعیل شهر سبزی، ناشر: نوید شیراز.
  • جایگاه دشتستان در سرزمین ایران و تحولات اجتماعی برازجان؛ نوشته: سروش اتابک زاده.
  • دشتستان در گذر تاریخ؛ نوشته: محمد جواد فخرایی.
  • برازجان؛ نوشته: دکتر عبدالرسول خیراندیش، ناشر: آبادبوم.
  • دشتستان کبیر از جم تا تبریز؛ نوشته: عبدالله دشتی.
  • ماساهارو، یوشیدا (۱۲۷۱). سفرنامه. تهران.

 

بجنورد

بجنورد

کشور

ایران

استان

استان خراسان شمالی

جمعیت

306,862

مساحت

3,619

موقعیت زمانی

IRDT

ارتقاع

1071

بجنورد

15
Few Clouds

 

شهرستان بجنورد با مرکزیت شهر بجنورد بخش های مرکزی و شمالی استان خراسان شمالی را در برمی گیرد. بخش اعظم این شهرستان را مناطق کوهستانی و فلات های مرتفع پوشش می دهد که به همین سبب این منطقه آب و هوایی معتدل کوهستانی با زمستان های سرد و مرطوب و تابستان های گرم و خشک دارد.
این شهرستان دارای دو بخش«مرکزی» و«گرمخان»، سه شهر و پنج دهستان است.
شهرستان بجنورد از پیشرفته ترین و بزرگترین مراکز صنعتی خراسان شمالی است. صنایع پتروشیمی، معادن مختلف، کارخانه کریستالملامین و پلاستیک، آرد، آجر، سفال، قالی و قالیچه بافی، روغنکشی و صنعت سیم و کابل از جمله صنایع فعال در این منطقه به شمار می روند. پیش بینی می شود این شهرستان در آینده ای نه چندان دور به یکی از قطب های صنعتی کشور بدل شود.
کشاورزی همچون کشت گندم و جو، پنبه، برنج، دانه های روغنی، حبوبات، سیب زمینی و پیاز و انواع صیفی جات در این منطقه صورت می گیرد و دامپروری نیز به شیوه های سنتی و مدرن در این شهرستان جریان دارد. از این رو بجنورد یکی از تامین کنندگان عمده گوشت قرمز و محصولات کشاورزی در سطح ایران است. پرورش طیور و ماهی نیز در مناطق مختلف وجود دارد.
اقوام مختلف کرد، کرمانچ، ترک، ترکمن، فارس، تات، بلوچ و عرب با مذاهب مختلف در این منطقه در کنار هم زندگی می کنند.

جاذبه گردشگری

  • عمارت مفخم

    عمارت مفخمعمارت مفخم بزرگ ترین و شاخص ترین اثر معماری دوره ی قاجار در دهه ی 1300 هجری قمری،…

  • گردشگاه(منطقه نمونه گردشگری) بش قارداش

    گردشگاه(منطقه نمونه گردشگری) بش قارداشگردشگاه «بش قارداش» در 5 کیلومتری جنوب غربی بجنورد، بر سر بزرگراه بجنورد به «اسفراین» در استان خراسان…

  • گردشگاه بابا امان

    گردشگاه بابا امان«بابا امان» سرزمینی در جنوب «قارلق» و در شمال «کلاغ آشیان»، نزدیک بجنورد در استان خراسان شمالی&nbsp;است. این گردشگاه…

  • آتشکده(معبد) اسپاخو

    آتشکده(معبد) اسپاخواثر مشهور آتشکده &nbsp;اسپاخو در روستايي به همين نام و در 61 کيلومتري جنوب غرب شهر آشخانه، مرکز…

  • چهارتاقی تیموری

    چهارتاقی تیموریچهارتاقی تیموری شیروان متعلق به دوره‌ی تیموری است که یکی از سرداران «تیمور گورگانی» در آن آرمیده است….

  • روستای رویین

    روستای رویینروستای رویین یکی از روستاهای هدف گردشگری در شمال شرق ایران است که علاوه بر میراث فرهنگی و…

  • بنای آینه خانه مفخم(موزه اسناد و نسخ خطی)

    بنای آینه خانه مفخم(موزه اسناد و نسخ خطی)آینه‌ خانه مفخم&nbsp;یا&nbsp;دارالحکومه سردار مفخم از بناهای&nbsp;دوره­ ی قاجار&nbsp;در شمال شهر بجنورد است که در دهه­ی ۱۲۵۰خورشیدی هم‌…

  • منطقه گردشگری درکش

    منطقه گردشگری درکششمال شرقی ایران از مناطقی است که شناخت کمتری نسبت به آن داریم. استان خراسان شمالی با وجود…

  • موزه گرمابه جاجرم (خراسان شمالی)

    موزه گرمابه جاجرم (خراسان شمالی)موزه ی گرمابه ی جاجرم که به حمام تاریخی شناخته می شود از قدمتی چند صد ساله برخوردار…

  • موزه قلعه جلال الدین گرمه

    موزه قلعه جلال الدین گرمهقلعه جلال‌الدین گرمه در استان خراسان شمالی که امروزه علاوه بر اهمیت تاریخی به‌عنوان موزه مردم‌شناسی نیز کاربری…


منبع: وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی 

 

بجنورد

بجنورد
Map

کشور  ایران
استان خراسان شمالی
شهرستان بجنورد
نام(های) پیشین بیژن‌گرد – بیژن یورد[۱]
سال شهرشدن ۱۳۱۰[۲]
مردم
جمعیت ۲۲۸٫۹۳۱ نفر (۱۳۹۵)
رشد جمعیت ۳٪+
تراکم جمعیت ۴۹۰۰ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۳۲/۵ کیلومتر مربع
ارتفاع ۱۰۷۰ متر
میانگین دمای سالانه ۱۳/۴
میانگین بارش سالانه ۲۶۰
روزهای یخبندان سالانه ۱۱۵
اطلاعات شهری
شهردار محمدعلی کشمیری[۴]
ره‌آورد آبنبات شکرپنیر، قره قروت، کشک، قالی، قالیچه، گلیم، جاجیم، چاروق، فتیر مسکه، گردو، بادام،
پیش‌شمارهٔ تلفن ۰۵۸[۳]
وبگاه
شناسهٔ ملی خودرو  ایران ۲۶ (ب، ج، د، س)
 ایران ۳۲ (س)
کد آماری ۱۳۵۳

بجنورد بر ایران واقع شده‌است

بجنورد

بُجنورد (دربارهٔ این پرونده آوا ) مرکز شهرستان بجنورد و استان خراسان شمالی است که در کوهپایه‌های آلاداغ واقع شده است.

پیشینه

در زمان قاجاریه نام این شهر بیژن‌گرد ذکر شده است.[۱]

شهر کنونی بجنورد در حدود سال ۱۱۰۰ق/۱۶۸۹م، بنا شد و پس از آن‌که در شورش حسن‌خان سالار (۱۲۶۳ق/۱۸۴۷م) به شدت آسیب دید، بار دیگر مرمت شد.[نیازمند منبع]

پیش از شهر کنونی و حتی پیش از ظهور و سقوط بجنورد، مرکز ناحیه جایی می‌بوده است به نام چرمغان که در جریان حمله مغول ویران گردید. تپه باستانیِ چرمغان در کناره شهر کنونی بجنورد، بازمانده ویرانه‌های آن شهر است.[نیازمند منبع] ظاهراً چرمغان، شهری کوچک، پررونق و آباد بوده و بجنورد کنونی در جوار آن به‌وجود آمده است. امروزه حدود و گسترهٔ این شهرک در حاشیهٔ شهر بجنورد، نشانگر پیشینهٔ کهن و رونق آن در سده‌های آغازین اسلامی است. به استناد متون تاریخی در سده‌های پنجم تا هشتم هجری، بخش وسیعی از ناحیهٔ بجنورد، مسکونی و آباد بوده است. در آغاز دوران مغول و تیموری، منطقهٔ بجنورد نیز مورد آسیب‌ها و خسارات فراوانی واقع شد. نتایج بررسی و پهنه‌بندی محوطه‌های باستانی نشان داده است، نقاط باستانی شناسایی شده، متعلق به دوران میان‌سنگی هزارهٔ چهارم تا هزارهٔ اول پیش از میلاد، نقش مهمی را در شکل‌گیری زیست‌گاه‌های اولیه در حاشیهٔ رودخانه اترک ایفا نموده‌اند. این منطقه، در دوران ماد و هخامنشی، بخشی از ساتراپی پارت قلمداد می‌شده و از دورهٔ اشکانی، در این ناحیه ۸ زیستگاه، در بخش راز و جرگلان، ۳ مورد در بخش مرکزی و نیز ۵ زیستگاه در شهرستان مانه و سملقان شناسایی شده‌اند. وجود بنای سنگی موسوم به آتشکده اسپاخو، از آثار تاریخی دورهٔ ساسانی نیز، نقش و اهمیت خراسان شمالی را در این دوران روشن می‌نماید. علاوه بر آن، منطقهٔ بجنورد در صدر اسلام، در ارتباط فرهنگی – اجتماعی جدی با دیگر نقاط ایران قرار داشته و از آن نواحی تأثیر گرفته است. در آن دوران قسمت‌های عمده‌ای از منطقهٔ آباد و مسکونی بوده است. مؤلف تاریخ سیستان، ناحیهٔ امروزی بجنورد را به عنوان بخشی از سرزمین نسا معرفی نموده است و در سال‌های آغازین قرن دوم هجری، این منطقه جزئی از قلمرو بزرگ حکومت طاهریان به‌شمار می‌آمده است.

ابن ابواصیبه نیز در ذکر مناطق بجنورد آورده است که: «ابن سینا، دربار علی‌ابن‌مأمون را در خوارزم ترک گفت و به طوس، شوقان، طبر و سملقان و جاجرم و بالاخره به جرجان رفت.» مؤلف نامعلوم حدودالعالم، از نخستین کسانی است که از چرمغان نام می‌برد و مقدس نیز آن را جزئی از ناحیهٔ نساء برشمرده است.[۶][۷][۸]

موقعیت

بجنورد از شمال با ترکمنستان و از شمال شرقی تا جنوب شرقی با شهرهای شیروان، اسفراین و از جنوب غربی تا شمال غربی با جاجرم، آشخانه و راز همسایه است.[۹]

مناطق شهرداری

بجنورد دارای دو منطقهٔ شهرداری می‌باشد. شهرداری مرکزی در خیابان دولت، شهرداری منطقهٔ یک در خیابان سیدجمال الدین اسدآبادی و شهرداری منطقهٔ دو در خیابان قیام (منطقه شهر ناوک) واقع شده‌اند.

جغرافیای طبیعی

شهر بجنورد مرکز استان خراسان شمالی با ۳۲/۵ کیلومتر مربع مساحت، در شمال شرق ایران در طول جغرافیایی ۵۷ درجه و ۲۰ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۷ درجه و ۲۸ دقیقه در جنوب رشته‌کوه کپه‌داغ و شرق رشته‌کوه آلاداغ و شمال رشته‌کوه البرز واقع شده است.[۱۰] ارتفاع بجنورد از سطح دریا ۱۰۷۰ متر و فاصله آن تا تهران ۸۲۱ کیلومتر است.

سراسرنمایی از بوستان آفرینش

اقلیم

آب و هوای بجنورد به‌طور کلی معتدل کوهستانی می‌باشد از این‌رو تابستانهای بجنورد آب و هوای نسبتاً ملایم و زمستانهایش سرد زمستانی است.[۱۱][۱۲]

آب و هوای بجنورد
ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال
گرم‌ترین
۶٫۳ ۷٫۶ ۱۲٫۵ ۱۹٫۹ ۲۴٫۳ ۲۹٫۶ ۳۲٫۴ ۳۱٫۸ ۲۸٫۲ ۲۱٫۲ ۱۴٫۳ ۸٫۷ ۱۹٫۷۳
سردترین
−۳٫۴ ۲٫۸ ۱٫۱ ۶٫۷ ۱۰٫۷ ۱۵٫۱ ۱۷٫۸ ۱۶٫۶ ۱۲٫۵ ۶٫۷ ۲٫۴ −۱٫۳ ۷٫۳۱
بارش
mm
۲۷٫۶ ۳۰٫۷ ۴۲٫۴ ۳۸٫۵ ۳۴٫۶ ۸٫۷ ۱۰٫۱ ۶٫۰ ۸٫۴ ۱۴٫۱ ۲۶٫۳ ۲۵٫۰ ۲۷۲٫۴
منبع: سایت ورلد ویدر[۱۳] می ۲۰۱۳

مردم‌شناسی

اقوام

ساکنان شهر بجنورد اقوام ترک، تات‌ها، کرد فارسی‌زبانان و ترکمن‌ها هستند.[۱۴]

جمعیت

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۲۲۸٬۹۳۱ نفر (در ۶۷٬۳۳۵ خانوار) بوده است.[۱۵]

جمعیت تاریخی
سال جمعیت ±%
۱۳۴۵ ۳۱٬۲۴۸
۱۳۵۵ ۴۷٬۷۱۹ ۵۲٫۷٪+
۱۳۶۵ ۹۳٬۳۹۲ ۹۵٫۷٪+
۱۳۷۰ ۱۱۲٬۴۲۶ ۲۰٫۴٪+
۱۳۷۵ ۱۳۴٬۸۳۵ ۱۹٫۹٪+
۱۳۸۵ ۱۷۲٬۷۷۲ ۲۸٫۱٪+
۱۳۹۰ ۱۹۹٬۷۹۱ ۱۵٫۶٪+
۱۳۹۵ ۲۲۸٬۹۳۱ ۱۴٫۶٪+

دانشگاه‌ها

دانشگده فنی مهندسی شماره یک

فهرست برخی از مراکز آموزش عالی شهربجنورد

نام نوع
دانشگاه بجنورد دولتی
دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی دولتی
دانشگاه آزاد اسلامی بجنورد آزاد
دانشگاه فنی و حرفه ای خراسان شمالی دولتی
دانشگاه علمی کاربردی خراسان شمالی آزاد
دانشگاه پیام نور بجنورد پیام نور
مرکز تربیت معلم امام جعفر صادق (واحد بانوان) دولتی
مرکز تربیت معلم امام محمد باقر (واحد آقایان) دولتی
مؤسسه غیرانتفاعی اشراق بجنورد غیرانتفاعی
مؤسسه غیرانتفاعی حکیمان بجنورد غیرانتفاعی
دانشگاه علوم قرآنی بجنورد نیمه دولتی
دانشگاه کوثر ویژه خواهران دولتی
مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خراسان شمالی دولتی

بیمارستان‌ها و درمانگاه‌ها

[ویرایش]

فهرست برخی از مراکز درمانی شهر بجنورد

نام نوع
بیمارستان ۳۲۰تختخوابی امام حسن (ع) دولتی
بیمارستان ۵۰تختخوابی نظامی دولتی
بیمارستان بنت الهدی دولتی
بیمارستان امام علی (ع) دولتی
بیمارستان امام رضا (ع) دولتی
بیمارستان ثامن الائمه (ع) دولتی
درمانگاه جوادالائمه (ع) دولتی
درمانگاه شبانه‌روزی ولیعصر خصوصی
درمانگاه فارابی خصوصی
درمانگاه شفا خصوصی
درمانگاه عمومی هلال احمر دولتی
درمانگاه شهید کمالی خصوصی
درمانگاه امام سجاد (ع) دولتی
درمانگاه شبانه‌روزی حکمت دولتی

اماکن دیدنی

عمارت سردار مفخم

عمارت سردار مفخم

عمارت مفخم یکی از بناهای تاریخی دوره قاجار در بجنورد است که در اوایل دههٔ ۱۳۰۰ هجری‌قمری به دستور یارمحمدخان شادلو، به عنوان محل سکونت وی و خانواده اش ساخته شده است. این عمارت ۳۴ اتاق با دو تالار عظیم دارد. نمای اصلی ساختمان در سمت جنوب است که سراسر آن به با انواع کاشی‌کاری معرق، معقلی، هفت رنگ و با طرحها و نقوش انسانی، حیوانی، اسلیمی، ختایی و هندسی زینت یافته است. مصالح بکار رفته در بنا آجر با ملات گچ است و هر طبقه ساختمان دارای دو ایوان شمالی و جنوبی است، سرتاسر بنا با کاشی‌های خشتی و هفت رنگ زیبا در اندازه و شکل‌های مختلف به رنگهای فیروزه‌ای، زرد، صورتی، بنفش، سفید، سبز، سرخ و سیاه کاشی کاری شده و هر ستون با طرح و نقش خاص خود زینت داده شده است. نمای بیرونی ساختمان تصاویری از دو فرشته بالدار، چهره‌های انسانی، نقاشی از گل و گیاه و پرنده، طبیعت و طرحهای هندسی سده سیزده را به تماشا می‌گذارد. این بنای تاریخی با شماره ۹۵۲ در فهرست آثار تاریخی به ثبت رسیده است. بنای ایل شادلو عمارت مفخم پس از مرمت و احیا به موزه بزرگ باستان‌شناسی و مردم‌شناسی استان تبدیل شده است.[۱۶]

عمارت آینه‌خانه مفخم

عمارت تاریخی و آیینه‌خانه سردار مفخم بجنورد

بنای آیینه‌خانه یکی از آثار تاریخی مربوط دوره قاجار بجنورد است. در دوره قاجار بنای آیینه‌خانه همراه با بناهای دیگری از جمله عمارت مفخم، کلاه‌فرنگی، حوضخانه و سردر، در باغ بزرگی قرار داشته و مجموعه دارالحکومهٔ مفخم را تشکیل می‌داده است. این بنا در انتهای خیابان شریعتی شمالی در شهر بجنورد قرار دارد و ۴ مناره در طرفین ورودی اصلی قرار دارد که روی ۲ مناره کلمه محمد ۱۲ بار به شیوه کاشیکاری معقلی نوشته شده است همچنین در طبقه دوم، اتاق آیینه کاری شده‌ای وجود دارد که بنا، نام خود را از آن گرفته است. این بنا در دهه ۱۳۰۰ هجری، هم‌زمان با دوره حکومت ناصرالدین شاه به دستور یارمحمد خان کرد شادلو، معروف به سردار مفخم ساخته شده و به عنوان فضای اداری و دیوانی، برای انجام دیدارهای رسمی سردار مفخم با رجال سیاسی عهد قاجار و نیز انجام مراسم تشریفات نظامی و رایزنی در باب مسائل سیاسی و اجتماعی با سران ایل شادلو و دیگر رجال سیاسی دوره قاجار مورد استفاده قرار می‌گرفته است. گفته می‌شود طراحی نقشه ساختمانی آیینه‌خانه به دست میرزا مهدی خانشقاقی (ممتحن‌الدوله) اولین مهندس معمار ایرانی که از دانشکده معماری پاریس فارغ‌التحصیل شده بود، انجام شده است.[۱۶] ساختمان آیینه‌خانه هم‌زمان با عصر ناصری در داخل باغ بزرگی به نام دلگشا ساخته شد. پلان این بنا مستطیل شکل بوده و در دو طبقه[۱۷] به ابعاد تقریبی ۱۱×۱۸ متر و به ارتفاع حدود ۱۰ متر ساخته شده که در مجموع ۹ اتاق دارد. یکی از اتاقهای طبقه فوقانی تالاری است به ابعاد ۸×۳ متر که تمام دیوارها و سقف آن با طرحهای زیبایی آیینه کاری شده است «ایچری». بنای آیینه خانه به شماره ۱۱۶۷ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و از سال ۱۳۷۹ تاکنون به عنوان موزهٔ اسناد و نسخ‌خطی مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱۶]

گردشگاه بش‌قارداش

این مکان در ۷ کیلومتری جنوب بجنورد و در شرق جادهٔ بجنورد به اسفراین، در فاصلهٔ تقریبی یک کیلومتری جاده واقع شده است. پیش از اسلام و در زمان سلطنت اشکانیان و ساسانیان در این محل عبادتگاه پیشوایان آیین زرتشتی قرار داشته است. به سبب اقامت چهار فصل مغ (بزرگان دینی زرتشتی) به چهارمغان شهرت یافته است. این گردشگاه تفریحی دارای ۳ استخر می‌باشد که ۲ استخر آن برای شنای کودکان و بزرگسالان درست شده است.

گردشگاه باباامان

گردشگاه باباامان در کیلومتر ۱۰ جادهٔ بجنورد – مشهد، یکی از قدیمی‌ترین پارک‌های گردشگری در ایران به‌شمار می‌رود. این پارک دارای استخرهای متعدد و پارک جنگلی دارای ۴۰۰٬۰۰۰ اصله درخت ازجمله چنارک، زالزالک، اقاقیا و زردآلو است، همچنین این پارک دارای پوشش گیاهی به وسعت ۲۵۰ هکتار می‌باشد. پارک باباامان دارای پوشش گیاهی و درختان قطور چنار ۴۰۰ ساله و چشمه‌هایی است که در مرکز و اطراف باباامان می‌جوشند و بر زیبایی این پارک می‌افزایند همچنین شاخه‌ای از رودخانه اترک از کنار این پارک می‌گذرد که وجود این رودخانه امکان ماهیگیری را برای علاقه‌مندان فراهم کرده است؛ و چشمه این مجموعه تفریحی که از نوع آبهای معدنی محسوب می‌شود ۳۰۰ الی ۴۰۰ لیتر در ثانیه آبدهی دارد. این چشمه از چهار نقطه درون تپه‌ای می‌جوشد و به درون استخرهایی می‌ریزد که با اختلاف سطح ساخته شده است. قرار گرفتن این گردشگاه در سر راه عبور مسافران مشهد -استان گلستان باعث رونق این گردشگاه شده است.[۱۸]

عمارت جاجرمی

عمارت جاجرمی

عمارت جاجرمی در مرکز شهر بجنورد و در محدوده بافت تاریخی شهر، در کوچه جاجرمی‌ها واقع شده است. این بنا از یادمان‌های اواخر دورهٔ قاجار در شهر بجنورد است که به استناد کتیبه موجود در سال ۱۳۲۵ هجری قمری به دست محمد امین و مهدی رضایی بنا بجنوردی ساخته شده است. این دو برادر که در خانواده‌ای فرهنگی رشد یافته بودند برای تحصیل معماری به دانشگاه سن پولیان فرانسه رفتند و معماری ایرانی را با سبک گوتیک تلفیق نمودند که نتیجه ان عمارت جاجرمی شد.

عمارت جاجرمی یک نمونه معماری سنتی از نوع حیاط مرکزی است که نوعی معماری درونگرا قلمداد می‌شود و در آن تمام در و پنجره‌ها و نورگیرهای رو به حیاط باز می‌شوند. این نوع معماری اغلب در مناطق خشک و کویری مورد توجه بوده و در منطقه بجنورد چندان معمول نیست.

طرح کلی پلان بنا مربع شکل است و در ضلع شرقی و غربی از دو طبقه تشکیل شده که در مجموع حدود ۶۰۰ متر مربع مساحت دارد. ورودی عمارت از طریق یک هشتی به حیاط مرکزی متصل شده که با دو رشته پلکان در گوشه‌های شمال شرقی جنوب غربی به مهتابی‌های طبقه فوقانی راه می‌یابد. سقف هشتی بنا در قسمت ورودی و تمام حجره‌های طبقه پایین با قوس کلیل پوشش یافته و طبقه بالا به صورت تیرپوش است. بخش‌های مختلف بنا با آرایه‌های معماری از قبیل آجرکاری، گچبری، مقرنس‌کاری و کتیبه‌هایی تزئین شده است. قسمت بالایی دیوار ایوان شرقی یک آفریز تزیینی با کتیبه به خط نستعلیق دارد که در آن گزیده‌ای از ترکیب بند مشهور محتشم کاشانی در مرثیه شهدای کربلا (باز این چه شورش است) گچبری شده است.

ترابری

فرودگاه

فرودگاه بین‌المللی بجنورد فرودگاهی در شهر بجنورد، مرکز استان خراسان شمالی است. باند این فرودگاه با طول ۴۲۰۰ متر و عرض ۴۵ متر یکی از طولانی‌ترین باندهای فرود کشور است. هم‌اکنون سه شرکت هواپیمایی ایران ایر، ماهان و آسمان به مقصد تهران و بالعکس در این فرودگاه پرواز دارند بطوریکه در تمام روزهای هفته حداقل یک پرواز تهران به بجنورد و بالعکس وجود دارد. هواپیمای ایران ایر از نوع ATR، ماهان از نوع BAe 146-300 و آسمان از نوع Fokker100 است.

پس از تشکیل استان خراسان شمالی در سال ۱۳۸۳ به مرکزیت بجنورد شاخصهای پروازی فرودگاه مانند تعداد روزهای پرواز، تعداد پروازها و تعداد مسافر رشد قابل توجهی داشته است. ترمینال جدید فرودگاه بجنورد به مساحت ۴۶۰۰ مترمربع در سال ۹۸ مورد بهره‌برداری قرار گرفت و جایگزین ترمینال مسافری قدیم به مساحت ۱۷۰۰متر مربع شد. فرودگاه بجنورد با وسعت کنونی ۲۸۶ هکتار در مجاورت شمال غربی شهر بجنورد مرکز استان خراسان شمالی واقع شده است.

این فرودگاه از حدود سال ۱۳۲۷ دارای تأسیسات مختصری بوده و برای اهداف سم پاشی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. در سال ۱۳۶۷ این فرودگاه مجدداً طراحی شد و در سال ۱۳۷۱ عملیات اجرایی آن آغاز و در سال ۱۳۷۵ به بهره‌برداری رسید. فرودگاه بجنورد از زمان بهره‌برداری تا سال ۱۳۸۴ فرودگاه اقماری فرودگاه بین‌المللی شهید هاشمی نژاد مشهد محسوب می‌شد، اما در سال ۱۳۸۵ به عنوان یک فرودگاه مستقل معرفی گردید. پس از سال ۱۳۸۳ و با توجه به تشکیل استان خراسان شمالی به مرکزیت بجنورد شاخصهای پروازی فرودگاه مانند تعداد روزهای پرواز، تعداد پروازها و تعداد مسافر رشد قابل توجهی داشته است.

راه‌آهن

این شهر تاکنون فاقد راه‌آهن بوده درحالی که دو طرح ریلی مهم برای شهر بجنورد مطرح شده:

راه‌آهن مشهد-بجنورد-گرگان به طول ۵۵۰ کیلومتر که اهداف ساخت آن تسهیل مسیرهای ترانزیتی شرقی- غربی و کریدور ریلی شرق خزر به شرق کشور، تسهیل تردد مسافران و زائران استان‌های شمالی کشور به سمت مشهد و پوشش ریلی مرکز استان و برخی شهرهای استان‌های خراسان شمالی، خراسان رضوی و گلستان می‌باشد از این شهر عبور می‌کند. عملیات احداث این خط راه‌آهن قرار است بزودی آغاز شود.

راه‌آهن جوین-اسفراین-بجنورد به طول ۱۶۹ کیلومتر که اهداف ساخت آن اتصال مرکز استان خراسان شمالی به شبکه ریلی و دسترسی کارخانه فولاد و صنایع دیگر منطقه به ترابری ریلی می‌باشد نیز هم‌اکنون در دست احداث می‌باشد و تاکنون ۵۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.

آزادراه

این شهر فاقد آزادراه می‌باشد و فقط طرح آزادراه مشهد-بجنورد-گرگان از این شهر عبور می‌کند که حوزه خراسان شمالی آن، در انتظار تصویب توسط هیئت دولت می‌باشد.

فاصله بجنورد با سایر شهرها

نام شهر فاصله (کیلومتر)
اصفهان ۱۰۱۹
اردبیل ۱۳۱۵
تبریز ۱۳۵۸
ارومیه ۱۴۹۰
بندرعباس ۱۴۸۸
بوشهر ۱۵۷۴
زنجان ۱۰۵۹
مشهد ۲۷۲
بیرجند ۶۵۶
تهران ۷۲۴
ایلام ۱۳۸۵
کرج ۷۷۷
گرگان ۳۱۳
سمنان ۵۰۴
ساری ۴۴۷

شهرهای خواهرخوانده

منابع

  1. ↑ پرش به بالا به:۱٫۰ ۱٫۱ لسان الملک سپهر، محمدتقی (۱۳۷۷). ناسخ التواریخ تاریخ قاجاریه – جلد 3. تهران: انتشارات اساطیر. صص. ۹۸۵–۹۸۶شابک ۹۶۴-۵۹۶۰-۹۵-۹.
  2.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۴.
  3.  «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۴.
  4.  «شهردار بجنورد معارفه شد»ایسنا۷ آبان ۱۴۰۲.
  5.  «بجنورد – دائرةالمعارف بزرگ اسلامی». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۱۲.
  6.  شادروز امانی نویسنده کتاب مزداران شمال خراسان
  7.  کتاب فرهنگ قومی و جغرافیای شهرها و آبادی‌های خراسان شمالی. علی رحمتی
  8.  طبیبی، حشمت ا.. ؛ مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر (نمونه موردی عشایر کرد) انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول ۱۳۷۱ص ۱۶۴
  9.  «آشنایی با شهرستان بجنورد». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ اوت ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۸ مه ۲۰۱۳.
  10.  «توضیحات استان خراسان شمالی». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ اوت ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۱۵.
  11.  «معرفی شهرستان بجنورد – صدا و سیمای خراسان شمالی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۳ مه ۲۰۱۳.
  12.  «شرکت گاز خراسان شمالی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مارس ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۳ مه ۲۰۱۳.
  13.  “آب و هوای بجنورد” (به انگلیسی). وبگاه ورلد ویدر. Retrieved می 2013. {{cite web}}Check date values in: |تاریخ بازدید= (help)
  14.  بجنورد – دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
  15.  «نتایج سرشماری ایران در سال ۱۳۹۵». درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از اصلی (اکسل) در ۲۰ شهریور ۱۴۰۲.
  16. ↑ پرش به بالا به:۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ «اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان شمالی- معرفی استان و شهرستان‌ها». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۳.
  17.  «شرکت توزیع نیروی برق استان خراسان شمالی – آثار تاریخی استان». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۳.
  18.  «پارک باباامان بجنورد – وبگاه آفتاب». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ آوریل ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۹.

 

ورود یا ثبت نام برای ورود شماره همراه خود را وارد کنید
ثبت نام در سایت به منزله پذیرش قوانین و مقررات سایت میباشد مشاهده قوانین سایت