شهر رشت تقریباً در مرکز جلگه گیلان، در وسیع ترین بخش دلتای رودخانه سفیدرود با ارتفاع متوسط هشت متر از سطح دریاهای آزاد، در انتهای راه اصلی کناره دریای خزر و در مسیر راه اصلی درجه یک قزوین به بندر انزلی واقع شده است. آب و هوای رشت معتدل و مرطوب با میزان رطوبت متغیر در طول سال است.
شهرستان رشت دارای شش بخش «مرکزی»، «خمام»، «خشکبیجار»، «لشت نشا»، «کوچصفهان» و«سنگر»، هفت شهر و 18 دهستان است.
رشت از لحاظ شرایط جغرافیایی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی- اداری دارای ویژگی های مهمی است. این شهرستان به جهت موقعیت جغرافیایی (واقع شدن در جلگه مرکزی، وسعت زیاد آن، حاصلخیزی خاک و اراضی، مهم ترین منطقه تولید و کشت برنج استان و ایران)، موقعیت ارتباطی (واقع شدن بر رسر راه تهران، قزوین، انزلی، آستارا از یک سو و مسیر جاده اصلی گیلان به مازندران و شرق گیلان از سوی دیگر)، موقعیت سیاسی ـ اداری (واقع شدن شهر رشت به عنوان مرکز استان گیلان)، رونق اقتصادی، گسترش شهرک ها و کارخانه های صنعتی و به تبع آن افزایش فعالیت های زراعی ـ تجاری و همچنین وجود مراکز علمی و تحقیقاتی دارای اهمیت است. ساکنان این شهر عمدتاً به مشاغل خدماتی، تجاری و صنعتی مشغول هستند و شالیکاری نیز از عمده فعالیت های روستاییان این خطه محسوب می شود.
مردم رشت گیلک هستند و زبان آنان گیلکی با لهجه بیه پس و گویش رشتی است. بیشتر مردم دارای مذهب شیعه اثنی عشری هستند. در این شهر عده ای از ارامنه و یهودیان نیز اقامت دارند.

شهر اهواز با آب و هوای گرم و مرطوب در جلگه خوزستان و در ارتفاع 18 متری از سطح دریا قرار دارد. در قسمت های شمالی و مرکزی شهرستان اهواز جلگه ای هموار و نسبتاً حاصلخیز، درحاشیه های شرقی و غربی تپه های ماسه ای و شنی و در جنوب و جنوب شرقی جلگه خشک مارون قرار دارد. این منطقه دارای منابع عظیم نفت وگاز است و به سبب کمبود پوشش گیاهی از گرم ترین مناطق ایران به حساب می آید.
شهرستان اهواز مرکزسیاسی، اداری وتجاری استان خوزستان است که دارای سه بخش«مرکزی»، «باوی» و«حمیدیه»، پنج شهر و 12 دهستان است.
کلانشهر اهواز سومین شهر وسیع ایران پس از تهران و مشهد و در جایگاه هفتمین شهر پرجمعیت ایران قرار دارد. این شهر پیشرفته ترین و پرجمعیت ترین شهر استان خوزستان و از مراکز مهم اقتصادی و صنعتی ایران به شمار می رود. وجود کارخانجات بزرگ صنعتی، شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب و شرکت ملی حفاری ایران این شهر را به یکی از مهم ترین مراکز صنعتی ایران تبدیل کرده است؛ این امر سبب جذب مهاجران بسیاری به این منطقه شده است. دانشگاه های بزرگ و معتبر اهواز نیز به لحاظ آموزش عالی از جایگاه ممتازی در سطح کشور برخوردارند.
شهر اهواز محور ترانزیتی بسیار مهمی است که از راه های زمینی، ریلی و هوایی دیگر شهرهای ایران را به بنادر مهمی مانند ماهشهر، آبادان، بندر امام خمینی و خرمشهر متصل می کند. این شهر هم چنین با کشور عراق مرز آبی (شلمچه و چزابه) و زمینی دارد.
کارون پرآب ترین، بزرگترین و طولانی ترین رود ایران و خاورمیانه اهواز را به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم کرده است. پل هایی که بر روی این رودخانه قرار دارند نماد اهواز و در کنار آثار به جای مانده از دوران جنگ تحمیلی، اماکن مذهبی و بناهای تاریخی یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری این شهر به شمار می آیند.
جمعیت شهرستان اهواز از اقوام مختلف مانند عرب، بختیاری، بهبهانی، دزفولی، رامهرمزی، شوشتری و غیره تشکیل شده است. اهواز مرکز اقلیت دینی مندائیان در ایران و یکی از مناطق اسقف نشین مسیحیان کاتولیک کلدانی و آشوری است.گروه کوچکی ازسبایی ها نیز در اهواز زندگی می کنند که پیشه بیشتر آنان نقره کاری  است.

کیش یکی از جزایر خلیج فارس و از نقاط دیدنی استان هرمزگان است که در 18 کیلومتری کرانه جنوبی ایران و در ارتفاع 30 متری از سطح دریا در محدوده شمالی خلیج فارس واقع شده است. آب و هوای کیش گرم و مرطوب و درکل خشک و کم باران است.
از مزایای ویژه و منحصر به فرد منطقه آزاد کیش می توان به جذابیت های بی شمار گردشگری (تفریحات، مراکز خرید، جشنواره ها و فستیوال ها، اماکن تاریخی و دیدنی)، دسترسی به آب راه های آزاد جهانی، ورود اتباع خارجی بدون اخذ روادید، موقعیت استراتژیکی و نزدیکی به مناطق نفت خیز عسلویه، برخورداری از منبع انرژی (سوخت گاز) مستقل از سرزمین اصلی، دارا بودن خط هوایی مستقل، خطوط کشتیرانی با امکان حمل خودرو، سطح بالای امنیت و آرامش اجتماعی، پایین بودن سطح ناهنجاری های اجتماعی، وجود امکانات حمل و نقل مناسب درون شهری، کنترل نسبی آلاینده های محیط زیست، دسترسی و نزدیکی به بنادر و شهرهای بین المللی منطقه همچون دبی، شارجه، منامه و دوحه، آب و هوای مطلوب در 8 ماه از سال و دارا بودن سواحل مرجانی اشاره کرد که این جزیره را از حیث گردشگری و تجاری از موقعیتی ممتاز برخوردار کرده است.
شغل سنتی بومیان ماهیگیری، دامداری، دریانوردی و بازرگانی است. مردم کیش در گذشته به صید مروارید نیز می پرداخته اند.
بومیان جزیره از نژادهای دراویدی، نوردیک، سامی و سیاهپوست بوده و به زبان های فارسی و عربی سخن می گویند.

شهر کرمان در شمال شرقی پهناورترین استان ایران، کرمان، و در ارتفاع 1755 متری از سطح دریا قرار گرفته و دومین شهر مرتفع ایران به شمار می رود. بیشتر نقاط شهر کرمان توسط کوه احاطه شده است. قسمت های شمالی و شمال شرقی شهر که در مجاورت کوه های صاحب الزمان قرار دارد دارای آب و هوای معتدل و قسمت های جنوبی و غربی شهر، به واسطه نزدیکی به بیابان، دارای تابستان های گرم تر و گرد و غبار بیشتر است. در میان کوه های این شهر ارزش و اهمیت کوه «هزار» به دلیل منبع غنی رویش گیاهان دارویی جایگاه ویژه ای دارد.
این شهرستان دارای شش بخش«مرکزی»، «چترود»، «راین»، «شهداد»، «گلباف» و«ماهان»، 13 شهر و 16 دهستان است.
وجود آب و هوای متنوع، قطب های مستعد کشاورزی، کارخانجات و مراکز تولیدی مهم چون مس شهید باهنر، سیمان کرمان، ممتازان و لاستیک بارز کرمان را از جایگاه اقتصادی مناسب و حائز اهمیتی برخوردار کرده است. شهرستان کرمان با قرارگیری در محورهای اصلی حمل و نقل جاده ای، ریلی و ترانزیت کالا و نزدیکی به بنادر جنوبی (بندرعباس و چاربهار)، وجود شرکت های بزرگ تجاری، دارا بودن فرودگاه بین المللی، معادن غنی و ارزشمند، مراکز دانشگاهی معتبر، هنرهای بومی و دستی ارزشمندی نظیر پته، ترمه، فرش، مواریث طبیعی، فرهنگی، مذهبی و تاریخی از قابلیت ها و موقعیت خاصی برخوردار است و به عنوان یکی از قطب های گردشگری ایران به شمار می رود.
مردم استان کرمان فارس هستند. به دلیل وسعت این شهر و مهاجرت اقوامی از طوایف لر، ترک و بلوچ تنوع در لهجه و گویش این شهر به چشم می خورد، اما در کل زبان مردم این شهر فارسی با لهجه کرمانی است. بیشتر مردم این شهر شیعه هستند.

شهر قم در حاشیه کویر، درفاصله 140 کیلومتری جنوب شهر تهران و در ارتفاع 930 متری از سطح دریا واقع شده است. قم در منطقه ای خشک و کویری و در طبقه بندی اقلیمی ایران در زمره آب و هوای نیمه بیابانی قرار دارد. این شهر دارای تابستان های گرم و خشک و زمستان های کم و بیش سرد است.
این شهر هشتمین شهر پرجمعیت ایران پس از شهرهای تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، کرج، شیراز، اهواز و دومین شهر زیارتی پس از مشهد است. قم یکی از مراکز مهم فرش ابریشمی ایران و جهان است. تولیدات شیرینی و سوهان این شهر نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. این شهر که در شاهراه مواصلاتی و حمل و نقل ایران واقع شده  از یک سو رابط بین استان های صنعتی ایران با تهران و از سوی دیگر رابط استان ها و شهرهای جنوبی ایران با استان ها و شهرهای شمالی است.
شهر قم از شهرهای مهم کویری ایران و از قطب های بزرگ توسعه گردشگری زیارتی به شمار می آید. جریان فرهنگ دینی و مذهبی شهر قم را به یکی از بزرگ ترین مراکز آموزش علوم دینی و آیین های مذهبی تبدیل کرده که در دهه های اخیر نقش بسیار ممتازی در فرآیند تحولات دینی، مذهبی، سیاسی و اجتماعی ایران بر عهده داشته است. در کنار جاذبه های مذهبی، زیارتی و تاریخی نظیر آرامگاه و حرم تاریخی و باستانی «حضرت معصومه، دختر هفتمین امام شیعیان»، مسجد جمکران، بیش از صدها امامزاده، حوزه ها، مدارس علمیه، مساجد تاریخی مهم، موسسات آموزشی و بین المللی جاذبه های طبیعی این شهر نیز سبب مهاجرپذیری آن شده است.
کشاورزی، دامپروری و پرورش طیور به دو روش سنتی و صنعتی در قم از دیرباز رواج داشته است.
گویش عموم مردم قم فارسی با لهجه قمی است. اقوام دیگری نیز با مذاهب، زبان و لهجه های متفاوت در این شهر سکونت دارند. اغلب ساکنان شهر مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند.

قزوین یکی از شهرهای بزرگ ایران در 130 کیلومتری غرب تهران و در ارتفاع ۱۲۷۸ متری از سطح دریا واقع شده است. بخش شمالی شهرستان قزوین را کوهستان های البرز با چشم اندازهای طبیعی بسیار زیبا و قسمت جنوبی و شرقی آن را دشت نسبتا همواری احاطه نموده است. آب و هوای این شهر در تابستان خنک و در زمستان سرد است. شهرستان قزوین دارای پنج بخش«رودبار الموت شرقی»، «رودبار الموت غربی»، «طارم سفلی»، «کوهین» و «مرکزی»، هفت شهر و 14 دهستان است.
آب انبار سردار بزرگ ترین آب انبار تک گنبدی جهان در قزوین قرار دارد. در منطقه قزوین صدها تپه باستانی شناسایی شده  است و به سبب وجود بناهای تاریخی و جاذبه های طبیعی از اهمیت گردشگری بالایی برخوردار است.
قزوین به دلیل قرار گرفتن در گلوگاه ارتباطی استان های شمالی و غربی ایران، نزدیکی به تهران، دارا بودن چند شهر صنعتی، وجود معادن غنی و نیز برخورداری از چندین مراکز مهم علمی از موقعیت جغرافیایی خوبی برخوردار است و به همین علت به عنوان یک مرکز تجاری بزرگ و از قطب های صنعتی و اقتصادی ایران به شمار می رود. مردم این شهر علاوه بر صنعت، در کشاورزی، واحدهای بزرگ دام  و طیور و تولیدات صنایع دستی فعالیت دارند.
مردم قزوین به زبان فارسی با لهجه خاص قزوینی سخن می گویند که مبنی بر فتحه گرایی در انتهای الفاظ است. البته لهجه های گیلکی و حتی زبان ترکی نیز در بین مردم این شهر مشاهده می شود. مذهب مردم قزوین شیعه است.

شهر مشهد در حوزه آبریز کشف رود و در انتهای دشت رسوبی مشهد، بین دو رشته کوه هزارمسجد و بینالود و ارتفاع 1050متر از سطح دریاهای آزاد قرار گرفته است. این شهر دارای موقعیتی کوهستانی و نیمه کوهستانی و آب وهوای معتدل و متغیر است.
این شهرستان دارای سه بخش «مرکزی»، «احمدآباد» و «رضویه»، سه شهر و یازده دهستان است.

شهر مشهد به جهت موقعیت مذهبی، صنعتی و اقتصادی بعد از تهران دومین شهر بزرگ و پرجمعیت ایران محسوب می شود.  مشهد به واسطه وجود حرم مطهر هشتمین امام شیعیان، امام رضا(ع)، بزرگ ترین زیارتگاه و مکان مذهبی ایران و نیرومندترین قطب جذب مسافران و گردشگران  به شمار می آید. آستان قدس رضوی، نماد این شهر مقدس، از عظیم ترین و باشکوه ترین اماکن مذهبی ایران و جهان است و در آن عناصر دینی و هنر اسلامی به هم پیوند خورده  است.

این شهر به دلیل قرارگیری بر سر راه ابریشم پایتخت اقتصادی و مرکز مبادلات میان قاره ای آسیای میانه به شمار می آید.  فعالیت های اقتصادی مشهد متکی به خدمات، صنعت و کشاورزی است . به دلیل تعداد زیاد زائران در مشهد و اهمیت خدمات رسانی  به این جمعیت عظیم، اقتصاد مشهد به اقتصاد خدمات محور تبدیل شده است. تقریبا 40 درصد کل صنایع مشهد صنایع غذایی، صنایع فلزی و صنایع دستی است.
بیشتر مردم مشهد فارس هستند. با این حال تعداد بسیاری از سایر اقوام از جمله کرد، ترک و عرب نیز در این شهر زندگی می کنند. بیشتر مردم مشهد به زبان فارسی و با لهجه مشهدی سخن می گویند و مسلمان و پیرو مذهب شیعه جعفری هستند.

شهر جهانی گوهرسنگ

سال ثبت 2016

کلان­شهر مشهد، مرکز استان خراسان رضوی و پایتخت معنوی ایران در شمال شرقی کشور و روی مسیر راه ابریشم قرار دارد. مذهبی ترین شهر ایران، در اطراف حرم مقدس امام هشتم شیعیان، امام رضا (ع) قرار دارد. مشهد به معنای محل شهادت است، چرا که این مکان قبلا روستایی بود که حول حرم امام رضا (ع) گسترش یافت و امروز محل زیارتی مهمی با پذیرش سالانه بیست ملیون مسافر محسوب می­شود. این شهر به عنوان پایتخت فرهنگ اسلامی سال 2017 انتخاب شد. مشهد با سه ملیون نفر جمعیت دومین شهر پرجمعیت ایران و همچنین دومین شهر پهناور ایران است. این سرزمین محل رشد و پرورش بسیاری از مشاهیر، ادبا و شعرا از جمله فردوسی است. مشهد آب و هوای گرم و خشک دارد.

همچنین سنگهای قیمتی مشهد نیز معروف هستند و در سال 2016 این شهر در فهرست شهرهای جهانی صنایع دستی قرار گرفت. این منطقه با وجود 39 گونه متفاوت سنگهای قیمتی منبع غنی برای صادرات این محصول به بسیاری کشورهاست. حدود 16 هزار هنرمند در این حوزه شناسایی شده اند که در نزدیک به پانصد کارگاه فعالیت می­کنند. سنگ عقیق، با میزان استخراج سالانه 9 تن و فیروزه با استخراج سالانه 5 تن پر درخواست ترین محصولات هستند. کروندوم های مختلف مانند سافیر و روبی، جاسپر و آکوامارین از دیگر محصولات استخراج شده هستند.

مشهد با داشتن حدود نود درصد از کارگاه­های سنگهای زینتی کشور، جواهرات و محصولات زینتی مذهبی همچون تسبیح و انگشتر تولید می­نماید.

شهر یزد در دره ای وسیع و خشک قرار دارد. این شهر بین رشته کوه های شیرکوه و خرانق محصور است و در حاشیه دشت های کویر لوت و در ارتفاع 1230 متری از سطح دریا قـرارگـرفته اسـت. یزد به علت قرار داشتن بر روی کمربند خشک جهانی دارای زمستان های سرد، نسبتاً مرطوب و تابستانهای گرم، طولانی و خشک است.
شهرستان یزد دارای دو بخش «مرکزی» و«زارچ»، چهار شهر و چهار دهستان است.
این شهر یکی از کلان شهرهای ایران و چهارمین استان وسیع کشور است. یزد، اولین شهر خشت خام و دومین شهر تاریخی جهان است که به «شهر بادگیرها»، «دارالعباده»، «شهر دوچرخه ها»، «شهر شیرینی»، «شهر قنات و قنوت و قناعت» و غیره شهرت دارد. آب انبارها، کوچه ها، آسیاب ها، بافت معماری و تاریخی شهر یزد که از بارزترین نمونه های معماری خاص اقلیم های گرم و خشک در جهان است از اماکن دیدنی این شهر به شمار می رود.
علاوه بر صنایع دستی مشهور این شهر نظیر ترمه، دارایی، سفال، سرامیک، کاشی، فرش، گلیم، زیلو، شیرینی و آهنگری (چلنگری)، صنایع بزرگی هم چون فرش ستاره کویر یزد، فولاد آلیاژی، مجتمع صنعتی چادرملو، کارخانه فولاد نورد، کارخانه کابل و فیبر نوری، صنایع کاشی، سرامیک و موزائیک، صنایع غذایی، کارخانجات نساجی و معادن بزرگ اقتصاد این استان را شکل می دهند. صنعت زرگری یا طلاسازی در یزد از مهم ترین و مشهورترین صنایع یزد است و توان رقابت با ایتالیا را دارد.
زبان مردم یزد فارسی با لهجه یزدی است. دین مردم یزد اسلام و مذهب شان شیعه جعفری است. اقليّت های مذهبی زرتشتی، یهودی و مسیحی  نیز در این شهر زندگی می کنند.