شهر قم در حاشیه کویر، درفاصله 140 کیلومتری جنوب شهر تهران و در ارتفاع 930 متری از سطح دریا واقع شده است. قم در منطقه ای خشک و کویری و در طبقه بندی اقلیمی ایران در زمره آب و هوای نیمه بیابانی قرار دارد. این شهر دارای تابستان های گرم و خشک و زمستان های کم و بیش سرد است.
این شهر هشتمین شهر پرجمعیت ایران پس از شهرهای تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، کرج، شیراز، اهواز و دومین شهر زیارتی پس از مشهد است. قم یکی از مراکز مهم فرش ابریشمی ایران و جهان است. تولیدات شیرینی و سوهان این شهر نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. این شهر که در شاهراه مواصلاتی و حمل و نقل ایران واقع شده  از یک سو رابط بین استان های صنعتی ایران با تهران و از سوی دیگر رابط استان ها و شهرهای جنوبی ایران با استان ها و شهرهای شمالی است.
شهر قم از شهرهای مهم کویری ایران و از قطب های بزرگ توسعه گردشگری زیارتی به شمار می آید. جریان فرهنگ دینی و مذهبی شهر قم را به یکی از بزرگ ترین مراکز آموزش علوم دینی و آیین های مذهبی تبدیل کرده که در دهه های اخیر نقش بسیار ممتازی در فرآیند تحولات دینی، مذهبی، سیاسی و اجتماعی ایران بر عهده داشته است. در کنار جاذبه های مذهبی، زیارتی و تاریخی نظیر آرامگاه و حرم تاریخی و باستانی «حضرت معصومه، دختر هفتمین امام شیعیان»، مسجد جمکران، بیش از صدها امامزاده، حوزه ها، مدارس علمیه، مساجد تاریخی مهم، موسسات آموزشی و بین المللی جاذبه های طبیعی این شهر نیز سبب مهاجرپذیری آن شده است.
کشاورزی، دامپروری و پرورش طیور به دو روش سنتی و صنعتی در قم از دیرباز رواج داشته است.
گویش عموم مردم قم فارسی با لهجه قمی است. اقوام دیگری نیز با مذاهب، زبان و لهجه های متفاوت در این شهر سکونت دارند. اغلب ساکنان شهر مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند.

قزوین یکی از شهرهای بزرگ ایران در 130 کیلومتری غرب تهران و در ارتفاع ۱۲۷۸ متری از سطح دریا واقع شده است. بخش شمالی شهرستان قزوین را کوهستان های البرز با چشم اندازهای طبیعی بسیار زیبا و قسمت جنوبی و شرقی آن را دشت نسبتا همواری احاطه نموده است. آب و هوای این شهر در تابستان خنک و در زمستان سرد است. شهرستان قزوین دارای پنج بخش«رودبار الموت شرقی»، «رودبار الموت غربی»، «طارم سفلی»، «کوهین» و «مرکزی»، هفت شهر و 14 دهستان است.
آب انبار سردار بزرگ ترین آب انبار تک گنبدی جهان در قزوین قرار دارد. در منطقه قزوین صدها تپه باستانی شناسایی شده  است و به سبب وجود بناهای تاریخی و جاذبه های طبیعی از اهمیت گردشگری بالایی برخوردار است.
قزوین به دلیل قرار گرفتن در گلوگاه ارتباطی استان های شمالی و غربی ایران، نزدیکی به تهران، دارا بودن چند شهر صنعتی، وجود معادن غنی و نیز برخورداری از چندین مراکز مهم علمی از موقعیت جغرافیایی خوبی برخوردار است و به همین علت به عنوان یک مرکز تجاری بزرگ و از قطب های صنعتی و اقتصادی ایران به شمار می رود. مردم این شهر علاوه بر صنعت، در کشاورزی، واحدهای بزرگ دام  و طیور و تولیدات صنایع دستی فعالیت دارند.
مردم قزوین به زبان فارسی با لهجه خاص قزوینی سخن می گویند که مبنی بر فتحه گرایی در انتهای الفاظ است. البته لهجه های گیلکی و حتی زبان ترکی نیز در بین مردم این شهر مشاهده می شود. مذهب مردم قزوین شیعه است.

شهر مشهد در حوزه آبریز کشف رود و در انتهای دشت رسوبی مشهد، بین دو رشته کوه هزارمسجد و بینالود و ارتفاع 1050متر از سطح دریاهای آزاد قرار گرفته است. این شهر دارای موقعیتی کوهستانی و نیمه کوهستانی و آب وهوای معتدل و متغیر است.
این شهرستان دارای سه بخش «مرکزی»، «احمدآباد» و «رضویه»، سه شهر و یازده دهستان است.

شهر مشهد به جهت موقعیت مذهبی، صنعتی و اقتصادی بعد از تهران دومین شهر بزرگ و پرجمعیت ایران محسوب می شود.  مشهد به واسطه وجود حرم مطهر هشتمین امام شیعیان، امام رضا(ع)، بزرگ ترین زیارتگاه و مکان مذهبی ایران و نیرومندترین قطب جذب مسافران و گردشگران  به شمار می آید. آستان قدس رضوی، نماد این شهر مقدس، از عظیم ترین و باشکوه ترین اماکن مذهبی ایران و جهان است و در آن عناصر دینی و هنر اسلامی به هم پیوند خورده  است.

این شهر به دلیل قرارگیری بر سر راه ابریشم پایتخت اقتصادی و مرکز مبادلات میان قاره ای آسیای میانه به شمار می آید.  فعالیت های اقتصادی مشهد متکی به خدمات، صنعت و کشاورزی است . به دلیل تعداد زیاد زائران در مشهد و اهمیت خدمات رسانی  به این جمعیت عظیم، اقتصاد مشهد به اقتصاد خدمات محور تبدیل شده است. تقریبا 40 درصد کل صنایع مشهد صنایع غذایی، صنایع فلزی و صنایع دستی است.
بیشتر مردم مشهد فارس هستند. با این حال تعداد بسیاری از سایر اقوام از جمله کرد، ترک و عرب نیز در این شهر زندگی می کنند. بیشتر مردم مشهد به زبان فارسی و با لهجه مشهدی سخن می گویند و مسلمان و پیرو مذهب شیعه جعفری هستند.

شهر جهانی گوهرسنگ

سال ثبت 2016

کلان­شهر مشهد، مرکز استان خراسان رضوی و پایتخت معنوی ایران در شمال شرقی کشور و روی مسیر راه ابریشم قرار دارد. مذهبی ترین شهر ایران، در اطراف حرم مقدس امام هشتم شیعیان، امام رضا (ع) قرار دارد. مشهد به معنای محل شهادت است، چرا که این مکان قبلا روستایی بود که حول حرم امام رضا (ع) گسترش یافت و امروز محل زیارتی مهمی با پذیرش سالانه بیست ملیون مسافر محسوب می­شود. این شهر به عنوان پایتخت فرهنگ اسلامی سال 2017 انتخاب شد. مشهد با سه ملیون نفر جمعیت دومین شهر پرجمعیت ایران و همچنین دومین شهر پهناور ایران است. این سرزمین محل رشد و پرورش بسیاری از مشاهیر، ادبا و شعرا از جمله فردوسی است. مشهد آب و هوای گرم و خشک دارد.

همچنین سنگهای قیمتی مشهد نیز معروف هستند و در سال 2016 این شهر در فهرست شهرهای جهانی صنایع دستی قرار گرفت. این منطقه با وجود 39 گونه متفاوت سنگهای قیمتی منبع غنی برای صادرات این محصول به بسیاری کشورهاست. حدود 16 هزار هنرمند در این حوزه شناسایی شده اند که در نزدیک به پانصد کارگاه فعالیت می­کنند. سنگ عقیق، با میزان استخراج سالانه 9 تن و فیروزه با استخراج سالانه 5 تن پر درخواست ترین محصولات هستند. کروندوم های مختلف مانند سافیر و روبی، جاسپر و آکوامارین از دیگر محصولات استخراج شده هستند.

مشهد با داشتن حدود نود درصد از کارگاه­های سنگهای زینتی کشور، جواهرات و محصولات زینتی مذهبی همچون تسبیح و انگشتر تولید می­نماید.

شهر یزد در دره ای وسیع و خشک قرار دارد. این شهر بین رشته کوه های شیرکوه و خرانق محصور است و در حاشیه دشت های کویر لوت و در ارتفاع 1230 متری از سطح دریا قـرارگـرفته اسـت. یزد به علت قرار داشتن بر روی کمربند خشک جهانی دارای زمستان های سرد، نسبتاً مرطوب و تابستانهای گرم، طولانی و خشک است.
شهرستان یزد دارای دو بخش «مرکزی» و«زارچ»، چهار شهر و چهار دهستان است.
این شهر یکی از کلان شهرهای ایران و چهارمین استان وسیع کشور است. یزد، اولین شهر خشت خام و دومین شهر تاریخی جهان است که به «شهر بادگیرها»، «دارالعباده»، «شهر دوچرخه ها»، «شهر شیرینی»، «شهر قنات و قنوت و قناعت» و غیره شهرت دارد. آب انبارها، کوچه ها، آسیاب ها، بافت معماری و تاریخی شهر یزد که از بارزترین نمونه های معماری خاص اقلیم های گرم و خشک در جهان است از اماکن دیدنی این شهر به شمار می رود.
علاوه بر صنایع دستی مشهور این شهر نظیر ترمه، دارایی، سفال، سرامیک، کاشی، فرش، گلیم، زیلو، شیرینی و آهنگری (چلنگری)، صنایع بزرگی هم چون فرش ستاره کویر یزد، فولاد آلیاژی، مجتمع صنعتی چادرملو، کارخانه فولاد نورد، کارخانه کابل و فیبر نوری، صنایع کاشی، سرامیک و موزائیک، صنایع غذایی، کارخانجات نساجی و معادن بزرگ اقتصاد این استان را شکل می دهند. صنعت زرگری یا طلاسازی در یزد از مهم ترین و مشهورترین صنایع یزد است و توان رقابت با ایتالیا را دارد.
زبان مردم یزد فارسی با لهجه یزدی است. دین مردم یزد اسلام و مذهب شان شیعه جعفری است. اقليّت های مذهبی زرتشتی، یهودی و مسیحی  نیز در این شهر زندگی می کنند.

شهر تبریز یکی از شهرهای بزرگ و قدیمی ایران است و در دامنه کوه سهند (آتشفشان خاموش) واقع شده است. این شهر از سمت شمال، جنوب و شرق به کوهستان و از سمت غرب به زمین های هموار و شوره زارهای تلخه رود محدود می شود و به شکل یک چاله نسبتاً بزرگ و یا یک جلگه بین کوهی با طبیعت زیبا درآمده است. ارتفاع این شهر از سطح دریا بین 1350 تا 1550 متر در نقاط مختلف آن متغیر است. آب وهوای تبریز در زمستان ها بسیار سرد و در تابستان ها خشک و گرم است.
شهرستان تبریز دارای دو بخش به نام های مرکزی و خسروشاه، سه نقطه شهری به نام های تبریز، سردرود و خسروشاه و هفتاد و پنج آبادی است.

تبریز پرجمعیت ترین شهر استان آذربایجان شرقی و از پرجمعیت ترین و بزرگ ترین شهرهای شمال غرب ایران است. پس از بهره برداری از آزادراه تبریز- زنجان میزان مسافرپذیری تبریز رو به فزونی نهاد و این شهر پس از مشهد به عنوان دومین شهر مسافرپذیر ایران مطرح گردید.
نماد این شهر ارگ تبریز است. تبریز شهری است که در طول جاده ابریشم غرب را به شرق پیوند داده و دروازه مشرق زمین خوانده شده است و به سبب موقعیت مناسب از گذشته تاکنون یکی از مراکز مهم تجاری، صنعتی، اقتصادی و فرهنگی در سطح ایران محسوب شده است. این شهر به دلیل شرایط خاص جغرافیایی از اهمیت بالای اقتصادی و سیاسی برخوردار است و به دلیل جذب سرمایه های کلان بخش خصوصی، به عنوان مهد سرمایه گذاری ایران شناخته می شود؛ تبریز به مدت پنج سال متوالی دارنده رتبه نخست جذب سرمایه در بین شهرهای ایران است.
این شهر دومین شهر صنعتی ایران پس از تهران است و به دلیل صنعتی بودن یکی از مهم ترین شهرهای مهاجرپذیر کشور محسوب می شود. هم چنین این شهر رتبه دوم برج سازی را در بین شهرهای ایران داراست. تبریز قطب اداری، ارتباطی، بازرگانی، سیاسی، صنعتی، فرهنگی و نظامی منطقه آذربایجان است. تولیدات عمده صنعتی در این منطقه، مواد غذایی، مواد شیمیایی، کانی غیرفلزی، فلزات اساسی، ماشین آلات نساجی و فرش هستند. کارخانه های بزرگ صنعتی با ایجاد و تمرکز بر صنایع سنگین و تولید ماشین آلات و تجهیزات تبریز را به یکی از قطب های صنعتی کشور تبدیل نموده است. در زمینه صنعت چرم نیز تبریز جزء پیشتازان است. تبریز مدت هاست که مرکز هنر و صنایع دستی بوده است. فرش دست باف تبریز و مراغه به علت طراحی ویژه و کیفیت بالا دارای شهرت جهانی هستند و صادرات آن ها یکی از منابع قابل توجه ارزی به شمار می آید.
زبان مردم شهرستان تبریز ترکی آذری است. شهر تبریز نخستین پایتخت جهان تشیع بوده و بیشتر مردم این شهرستان شیعه اثنی عشری هستند.

شهر جهانی فرش

سال ثبت 2015

شهر تبریز، مرکز استان آذربایجان شرقی نقش مهمی در تاریخ ایران داشته است. این شهر که در شمال غربی ایران واقع شده، مهمترین شهر بازرگانی منطقه خود به خصوص در روابط تجاری ایران و غرب می­باشد.

تبریز چندین بار پایتخت ایران بوده و با حدود یک و نیم ملیون نفر ساکن، اکنون ششمین شهر پر جمعیت ایران است. بخش اعظم ساکنان این شهر ترکهای آذری هستند که به ترکی آذری تکلم می­کنند و غالبا مسلمان هستند. آب و هوای آن استپی خشک است که تابستان­ها گرم و خشک و زمستان­ها سرد است. قدمت تبریز به هزاران سال قبل می­رسد، هرچند بخاطر وقوع زلزله­های متعدد و تخریب آثار، نمی­توان عمر آن را به طور دقیق حدس زد. شهر تبریز تاریخی پر فراز و نشیب دارد که شامل دوران­ متعدد اشغال و سپس شکوفایی است، چرا که آذری­ها به سخت­کوشی در تجارت، صنعت، کشاورزی و هنر مشهورند.

تبریز به عنوان پایتخت گردشگری اسلامی در سال 2018 انتخاب شده است.

از میان هنرهای گوناگون صنایع دستی تبریز، این شهر بیشتر بخاطر فرش­هایش مطرح است. فرش تبریز در سال 2015 در فهرست جهانی شهرهای جهانی صنایع دستی قرار گرفت. هنر بافت فرش از زمان صفویه شکوفا شد و از زمان قاجار، صادرات فرش به کشورهای غربی رونق گرفت که این رویه در دوران پهلوی نیز ادامه یافت و اکنون نیز فرش از جمله مهمترین محصولات صادراتی صنایع دستی ایران است.

شهر سمنان در 216 کیلومتری شرق تهران در دامنه جنوبی رشته کوه های البرز واقع شده است. این شهر در شمال دشت کویر در راه تهران به خراسان و در ارتفاع 1164متری از سطح دریا قرار دارد. سمنان دارای آب و هوای خشک و معتدل است.
شهرستان سمنان دارای یک بخش«مرکزی»، یک شهر و یک دهستان است.
در سمنان مجموعه ای از زیبایی های طبیعی و مناظر بدیع از جاذبه های کویری و کوهستانی وجود دارد. تنوع اقلیم این منطقه در کنار صنعت و معادن متعدد منجر به پیدایش هنرهای بومی و صنایع دستی مرغوبی نظیر سفال، دست بافته های ابریشمی و قالی شده و به رونق اقتصادی منطقه کمک کرده است. این شهر علاوه بر زیبایی های طبیعی سابقه تاریخی چند هزار ساله دارد که به دلیل واقع شدن در گذر حوادث تاریخ، لشکرکشی ها و مهاجرت های بین شرق و غرب اهمیت فراوانی دارد و آثار باستانی دیرینه، بافت قدیم، آب انبارها، قنات هایی با معماری منحصر به فرد و متعدد آن از جاذبه های گردشگری ایران است. سمنان همواره به عنوان مهد و زادگاه بزرگان دین و علم شهره بوده و یکی از شهرهای معروف ایران در زمینه کاهش بی سوادی است.
مردم سمنان به زبان سمنانی سخن می  گویند. مذهب بیشتر مردم این شهر شیعه است.

شهر سنندج در دشت قشلاقِ منطقه کوهستانی زاگرس در جنوب استان کردستان واقع شده و در ارتفاع 1450 تا 1538 متری از سطح دریا قرار دارد. آب و هوای این شهر سرد و نیمه خشک است.
شهرستان سنندج دارای چهار بخش«کلاترزان»، «مرکزی»، «سیروان» و «حسین آباد»، دو شهر و 12 دهستان است.
نیروگاه، مجتمع پتروشیمی، صنایع نساجی، کفاشی، چرم سازی، کاغذسازی، تولیدات شیمیایی، تولیدات برق و الکترونیک، تولید فلز، تولیدات کانی غیرفلزی، فرآورده های غذایی و داروسازی از جمله صنایع شهرستان سنندج هستند. در این شهرستان معادن بسیاری نیز وجود دارد که به علت مرغوبیت جنبهی صادراتی دارند. سد مخزنی وحدت (قشلاق) در ده کیلومتری شمال شهر بر رودخانه قشلاق احداث شده که دریاچه وحدت را به وجود آورده  است و آب آشامیدنی اهالی سنندج را تأمین می کند. کشاورزی و دامپروری، علاوه بر صنعت، اقتصاد مردم سنندج را تشکیل می دهند. ابنیه تاریخی، مساجد و عمارات، بازار قدیمی، صنایع دستی، فرش بسیار ظریف و تک پود با گره متقارن و معروف به قالی سنه، لباس، موسیقی، رقص، صنایع چوبی نفیس با شهرت و اعتبار جهانی در کنار طبیعت زیبا از جاذبه های گردشگری این شهر به شمار می روند. مراسم عرفانی دراویش در این شهر نیز یکی دیگر از جاذبه های گردشگری است.
ساکنان سنندج کرد زبان  هستند و با لهجه کردی اردلانی سخن می گویند. دین مردم سنندج اسلام و بیشتر آن ها پیرو مذهب تسنن از شاخه شافعی و درصدی نیز پیرو مذهب تشیع هستند. اقلیت های مذهبی دیگر نیز در این شهر سکونت دارند.

شهر قشم درشرق جزیره قشم در ارتفاع شش متری از سطح دریا واقع شده است. این شهر از شمال به شهر بندرعباس، مرکز بخش خمیر و قسمتی از شهرستان بندر لنگه، از شمال شرقی به جزیره هرمز، از شرق به جزیره لارک، از جنوب به جزیره هنگام و از جنوب غربی به جزایر تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی محدود می شود. قشم در گروه سرزمین های گرم و خشک با رطوبت نسبی بسیار بالا قرار دارد.
شهرستان قشم دارای سه بخش«شهاب»، «مرکزی» و«هرمز»، چهار شهر و هفت دهستان است.
قشم دومین جزیره بزرگ خلیج فارس بعد از بحرین و بزرگ ترین جزیره غیرمستقل دنیا است که از موقعیت سوق الجیشی مناسبی برخوردار است. موقعیت مهم استراتژیک آن به دلیل وجود پایگاه اصلی توسعه منطقه آزاد تجاری-صنعتی، بازار پر رونق و ورود کالاهای بسیار مهم از کشورهای حاشیه خلیج فارس، بنادر اختصاصی و ویژه مربوط به امور خدمات به کشتی های تجاری و صیادان و خدمات گردشگری است.
جزیره قشم بیشترین سواحل و کرانه ها را در بین جزایر خلیج فارس به خود اختصاص می دهد. سواحل صخره ای، ماسه ای و گلی و جنگل های حرا تنوع سواحل قشم را نشان می دهد که زیستگاه لاک پشت ها، دلفین ها و گونه های دیگر جانوری است. تنها مزرعه پرورش تمساح ایران نیز در این جزیره زیبا وجود دارد.
زبان اصلی مردم قشم فارسی با گویش بندری است. به طور کلی زبان محلی قشمی، آمیزشی از زبان های عربی، فارسی، بندری، هندی و انگلیسی است. مردم شهرستان قشم مسلمان و بیشتر آنان پیرو مذهب تسنن (شافعی) هستند.